එකල ශබ්ද පටිගත කිරීමේ උපකරණ (Tape recorders) නොතිබිණි. 1946 දී ලංකා ගුවන්විදුලි සේවය (Radio Ceylon) ගීතයක් පටිගත කළ විට, ගායනා කරන මොහොතේදීම එම හඬ සෘජුවම ග්රැමෆෝන් තැටියක් මතට කැටයම් විය; එහිදී කිසියම් හෝ වරදක් සිදුවුවහොත් මුළු තැටියම අපතේ ගියේය. ගුවන්විදුලි ඉතිහාසයේ එම ක්රමයට තැටිගත කළ මුල්ම ගීතය වූයේ "ඕලු පිපීලා" ගීතයයි. එහි පද රචනය, තනුව මෙන්ම ගායනය ද අයත් වූයේ එක් අයෙකුටමය — එනම්, උතුරු ඉන්දියාවේ පස් වසරක් සංගීතය හදාරා ආපසු මෙරටට පැමිණි, ආපසු එන ගමනේදී කිසිදු අයුරකින් හෝ ඉන්දීය ආරක් නොගැනීමට තරයේ අදිටන් කරගත් ජාඇල විසූ හිටපු පාසල් ගුරුවරයෙකුටය.
ඊට පෙර එවන් හඬක් කිසිවෙකුත් අසා තිබුණේ නැත. ඉන්දියාවෙන් සංගීතය හැදෑරූ සෑම සිංහල ගායකයෙකුම පාහේ භාවිත කළ ස්වර අතර ලිස්සා යන ගායනාලංකාර වෙනුවට, එය එක් ස්වරයක සිට තවත් ස්වරයකට චාම් ලෙස සරලව ගලා ගියේය; එමෙන්ම සිංහල කතා කරන ජනයා වචන උච්චාරණය කරන නිර්ව්යාජ ආකාරයෙන්ම සිංහල වදන් උච්චාරණය කළේය. එය නවීන සිංහල ගීත සම්ප්රදායක ආරම්භය වූ අතර, වසරක් හෝ දෙකක් ඇතුළත සුනිල් සාන්තයන් මෙරට අතිශය සාර්ථකම තැටිගත ගායන ශිල්පියා බවට පත්කිරීමට ද සමත් විය.
දෙහියගාතේ ජෝසප් ජෝන්
ඔහු 1915 අප්රේල් 14 වන දින — සිංහල අලුත් අවුරුදු දා — ජාඇල දෙහියගාතේදී බද්දලියනගේ දොන් ජෝසප් ජෝන් නමින් උපත ලැබීය. ඔහුට වයස අවුරුදු දෙකක් සම්පූර්ණ වීමටත් පෙර මව්පිය දෙපළම අභාවප්රාප්ත වූ අතර, ඔහු හැදී වැඩුණේ සිය මිත්තණියගේ රැකවරණය යටතේය. ඔහුගේ මුල්ම සංගීත අත්දැකීම වූයේ පල්ලියේ සංගීතයයි: ඔහු ගීතිකා කණ්ඩායම්වල ගායනා කළ අතර, ඒ අතරතුර ගිටාරය සහ හාමෝනියමය වාදනය කිරීමට ද හුරු විය.
ඔහු අතිදක්ෂ ශිෂ්යයෙකු විය. කොළඹ ශාන්ත බෙනඩික්ට් විද්යාලයේ ඉගෙනුම ලැබූ ඔහු, පාසල් හැරයාමේ සහතිකපත්ර විභාගයෙන් දිවයිනේ ප්රථමයා බවට පත්විය. 1933 දී ගුරු අවසාන විභාගය සමත් වූ හෙතෙම, ගාල්ලේ මවුන්ට් කැල්වරි පාසලේ (දැනට ශාන්ත ඇලෝසියස් විද්යාලය) ගුරුවරයෙකු ලෙස සේවයට එක්විය. එහි ගීතිකා කණ්ඩායම මෙහෙයවමින් දකුණු පළාත් පාසල් සංගීත තරගාවලියේදී අඛණ්ඩව තෙවරක්ම ජයග්රහණය අත්කර දීමට ඔහු සමත් විය. සිංහල හැම්ලට් නාට්යය ඇතුළු නාට්ය නිෂ්පාදනය කළ ඔහු, සිය විවේක කාලය යන්ත්ර සූත්ර ගලවා පිරික්සීමට යෙදවීය — මෙය ඔහුගේ පවුලේ අය නිරතුරුව අවධාරණය කළ කරුණකි. නව නිපැයුම්කරුවෙකු වීමට සිහින මැවූ හෙතෙම, සිය ජීවිත කාලය පුරාම රේඩියෝ යන්ත්ර නිර්මාණය කළ අතර මෝටර් රථ එන්ජින් අලුත්වැඩියා කළේය.
1930 දශකය අගභාගයේදී ඔහු ගුරු වෘත්තිය අත්හැර ඉන්දියාව බලා පිටත්ව ගියේය: මුලින්ම රබීන්ද්රනාත් තාගෝර්තුමන් විසින් පිහිටුවන ලද ශාන්තිනිකේතනයටත්, අනතුරුව 1940 සිට 1944 දක්වා ලක්නව්හි භාත්ඛණ්ඩේ සංගීත විද්යාපීඨයටත් ඇතුළත් වූ හෙතෙම සිතාර් වාදනය සහ කණ්ඨ මාධුර්යය (ගායනය) යන අංශ ද්විත්වයෙන්ම ඉහළම ලකුණු ලබාගත්තේය. 1944 අගභාගයේදී ඔහු 'සංගීත විශාරද' උපාධිය ද සමගින් පෙරළා මෙරටට පැමිණියේ නව නමකින් ද යුතුවය. ජෝසප් ජෝන් යන්න 'සුනිල් සාන්ත' බවට පත්විය. (එහි අක්ෂර වින්යාසය පවා මතභේදාත්මක ය: ඉංග්රීසි විකිපීඩියා තොරතුරු කොටුවේ 'සුනිල් සාන්ත' ලෙසත්, සිංහල විකිපීඩියාවේ 'සුනිල් ශාන්ත' ලෙසත් දැක්වෙන අතර, මේ ආකාර දෙකම පොදුවේ භාවිත වේ.)
හෙළ මතවාදය
1946 මාර්තු 2 වන දින වියරණවේදී කුමාරතුංග මුනිදාසයන්ගේ ගුණානුස්මරණ උළෙලකදී ඔහු ගීතයක් ගැයූ අතර, ලංකා ගුවන්විදුලි සේවය ඔහුට ගීත පටිගත කිරීමට ආරාධනා කළේය. ඉන්පසු ගතවූ වසර හය තුළ ඔහු එම ආයතනය වෙනුවෙන් ගීත සියයකට අධික සංඛ්යාවක් නිර්මාණය කර පටිගත කළ අතර, එම ගීත වාදනය කිරීම සඳහා දස දෙනෙකුගෙන් යුත් වාද්ය වෘන්දයක් ද ගොඩනැගුවේය — වයලීන, බම්බු බටනලා, ගිටාර්, හවායන් ගිටාර්, චෙලෝ සහ පෙරදිග තාල භාණ්ඩවලින් සමන්විත වූ එම වාදක මඩුල්ල අතර ඇල්බට් පෙරේරා නම් තරුණ වයලීන වාදකයෙක් ද විය; ඔහු පසුකලෙක ඩබ්ලිව්. ඩී. අමරදේව නම් විය.
මේ ගීත ජනතාව අතර සීඝ්රයෙන් පැතිර ගියේය: "හඳපානේ", "හෝ ගා රැල්ල නැගේ", "බෝවිටියා දං පලුකන් වාරේ", "සුවඳ රෝස මල් නෙළා", "කෝකිලයන්ගේ", "මිහිකත නලවාලා" ආදිය ඒ අතර විය. විනෝද චාරිකාවලදී මෙන්ම පවුලේ උත්සවවලදී ද මේ ගීත ගායනා කෙරුණු අතර හමුදා තූර්ය වාදක කණ්ඩායම් විසින් ද වාදනය කරනු ලැබිණි. මේ සියල්ල හුදු සොබාදහම හෝ ගැමි පරිසරය වර්ණනා කරන ගීත පමණක්ම නොවීය: 1948 හෝ 1949 දී පටිගත කෙරුණු "මගේ හිමියනෙනි" ගීතයෙන් නිරූපණය වූයේ සිරිසඟබෝ රජුගේ බිසව සිය සැමියාට වනයෙන් පෙරළා මාලිගයට පැමිණෙන ලෙස කරන බැගෑපත් අයැදීමයි.
මේ සරල සුගම බව පිටුපස ගැඹුරු දාර්ශනික තර්කයක් විය. සංස්කෘත ණයගැනීම්වලින් තොර නිර්මල සිංහල බසක් උදෙසා කුමාරතුංගයන් ඇරඹූ 'හෙළ හවුල' ව්යාපාරයට එක්ව සිටි සාන්තයන්, කුමාරතුංගයන්ගේ මෙන්ම රැපියෙල් තෙන්නකෝන්, අරිසෙන් අහුබුදු, හියුබට් දිසානායක සහ මර්සලින් ජයකොඩි පියතුමන්ගේ පද රචනා ගායනා කළේය. තම ඡන්දස් රිද්මයන් පාලනය කිරීම සඳහා ඔහු සිංහල භාෂාවටම ආවේණික ලඝු-ගුරු භේදය යොදාගත්තේය. සංගීතමය වශයෙන් ඔහු කළේ තමා උගත් ශාස්ත්රීය සම්ප්රදාය පෙන්වා දුන් මඟට හාත්පසින්ම විරුද්ධ දෙයකි: එනම් බස්නාහිර I–IV–V සුසංයෝග (harmonies), අප්රයිට් බේස් (upright bass) සහ ධ්වනි ගිටාරය (acoustic guitar) මත පිහිටි මේජර් පරිමාණයේ (major scale) සරල, සිත් ඇදගන්නා තනු නිර්මාණය කිරීමයි. එය සැමගේම සිත් වශීකළේය. 1951 ජුනි මසදී, අග්රාණ්ඩුකාරවරයාගේ දියණිය වූ ජෝන් එලිනර් රැම්ස්බොතම්, "ඕලු පිපීලා", "කෝකිලේ නාදේ" සහ "හඳපානේ" ගීත අගය කරමින් ඔහු වෙත ලිපියක් පවා එව්වාය.
ඔහු ප්රතික්ෂේප කළ හඬ පරීක්ෂණය
1949 දී ලංකා ගුවන්විදුලි සේවය සිංහල සංගීතඥයන්ගේ හඬ පරීක්ෂා කර ශ්රේණිගත කිරීම සඳහා ලක්නව් සිට එස්. එන්. රතන්ජන්කර් කැඳවීය — ඒ සාන්තයන්ගේම හිටපු විදුහල්පතිවරයාය. ඔහු ශිල්පීන් පස් දෙනෙකුට 'ඒ' (A) ශ්රේණිය පිරිනැමීය: ඒ ලයනල් එදිරිසිංහ, ආනන්ද සමරකෝන්, දේව සූර්යසේන, එස්. අමරසිංහ සහ සුනිල් සාන්ත යන අයයි.
1952 අප්රේල් මසදී ගුවන්විදුලි අධ්යක්ෂ ජනරාල් එම්. ජේ. පෙරේරා විසින් ශිල්පීන් යළි ශ්රේණිගත කිරීම සඳහාත්, ශ්රී ලාංකේය ජාතික සංගීතයක් ගොඩනැගිය යුත්තේ කෙසේදැයි උපදෙස් ලබාගැනීම සඳහාත් රතන්ජන්කර්ව යළි කැඳවන ලදී. අයදුම්කරුවෝ 716 දෙනෙක් ඔහු හමුවේ පෙනී සිටියහ. එහෙත් සුනිල් සාන්තයන් ඒ අතර නොවීය. ඔහු එම පරීක්ෂණ වර්ජනය කළ අතර, කිසිවෙකුත් නොසිතූ අයුරින් සිය 'ඒ' ශ්රේණියේ තනතුරෙන් ද ඉල්ලා අස්විය — අනතුරුව 1952 මැයි 5 වන දින ලංකාදීප පුවත්පතේ "අපේ දේශීය සංගීතය කුමක්ද?" යන මැයෙන් ලිපියක් පළකරමින් තම තීරණයට හේතු ප්රසිද්ධියේ පැහැදිලි කළේය: "සිංහල භාෂාව සම්බන්ධයෙන් උපදෙස් දීමට අප ජර්මන් ජාතිකයෙකු ගෙන්වා ගත් පමණින්, දේශීය සංගීතයක් නිර්මාණය කරන්නේ කෙසේදැයි අපට උපදෙස් දීමට විදේශිකයෙකු ලංකාවට පැමිණිය යුතුයැයි මම නොසිතමි."
එම ප්රකාශය විල්හෙල්ම් ගයිගර් සහ සිංහල ශබ්දකෝෂයක් සංස්කරණය කිරීමට සුදුස්සා කවුරුන්ද යන්න පිළිබඳව කලින් පැවති මතභේදය සිහිපත් කළ එකක් විය. එම වසරවල ගුවන්විදුලි සේවයේ පැවති සංගීත ප්රතිපත්ති ඔහුගේ විවේචනය සනාථ කළේය: පියානෝව සහ හාමෝනියමය ඇතුළු ඇතැම් සංගීත භාණ්ඩ සිංහල ගීත පටිගත කිරීම්වලින් තහනම් කර තිබූ අතර, ප්රතිස්වර (counterpoint) සහ සුසංයෝග (harmony) භාවිතය ද තහනම් කර තිබිණි.
ඔහුව මෙසේ කොන් කරනු ලැබුවේ දක්ෂතාවයේ අඩුවක් නිසා නොවේ — ඔහු වසර තුනකට පෙර 'ඒ' ශ්රේණිය ලබා සිටි අතර, 1947 වන විට මෙරට වැඩිම වාර්තා අලෙවියක් හිමි කලාකරුවන්ගෙන් අයෙකු ද විය. තමා වැරදි යැයි සැලකූ මිණුම්දණ්ඩකින් යළි තක්සේරු වීමට අකමැති වීම නිසා ඔහුට පිටමං වීමට සිදුවිය. 1952 සිට 1967 දක්වා සුනිල් සාන්තයන් ශ්රී ලාංකේය සංගීත ක්ෂේත්රයෙන් බොහෝ දුරට ඈත්ව සිටියේය. ඔහුගේ ගීත පොත් අනවසරයෙන් මුද්රණය කෙරුණු අතර, ඔහුගේ කැමැත්තෙන් තොරව හා කිසිදු කර්තෘභාගයකින් තොරව ඔහුගේ ගීත අලෙවි විය. ඔහු ඡායාරූප ශිල්පය, ඇඳුම් පැළඳුම් වෙළඳාම සහ ඉලෙක්ට්රොනික උපකරණ අලෙවිය වැනි නොයෙක් රැකියාවල නිරත වීමට උත්සාහ කළේය. 1953 දී මරදානේ නිව්ටන් ගොඩනැගිල්ලේ කුඩා පාසලක් ඇරඹූ හෙතෙම සිසුන් දස දෙනෙකුට නොමිලේ උගන්වන බවට ප්රතිඥා දුන්නේය. 1955 දී මාධ්යවේදී ඩී. බී. ධනපාලයන් ලංකාදීප පුවත්පත හරහා ඔහුගේ අසරණ තත්ත්වය හෙළිදරව් කරමින් ව්යාපාරයක් දියත් කොට මුදලක් රැස් කළේය. රජය විසින් මෙලෙසම අත්හැර දමා සිටි තවත් මිනිසෙකු වූ ආනන්ද සමරකෝනයන්ගේ ඛේදවාචකය පිළිබඳව ද සුනිල් සාන්තයන් පුවත්පත්වලට ලියා පළකළේය.
රේඛාව, සන්දේශය සහ යළි පැමිණීම
1940 ගණන්වල ලන්ඩනයේදී "ඕලු පිපීලා" ගීතය ඇසූ ලෙස්ටර් ජේම්ස් පීරිස්, තමා කවදා හෝ චිත්රපටයක් නිර්මාණය කළහොත් එහි සංගීතය නිර්මාණය කරගත යුත්තේ මේ මිනිසා ලවාම යැයි තීරණය කර තිබිණි. ඔහුගේ එකඟතාව ලබාගැනීම සඳහා ලෙස්ටර්ට වසර දෙකක් මුළුල්ලේ ජාඇල පිහිටි ඔහුගේ නිවසට යෑමට සිදුවිය. ඒ එකඟතාව ලැබුණේ ද කොන්දේසි සහිතවය: ගී පද මර්සලින් ජයකොඩි පියතුමන් විසින් ලිවිය යුතු බවත්, ඒවා ගායනා කළ යුත්තේ සාන්තයන් නොව ඔහුගේ ගෝලයෙකු වූ අයිවෝ ඩෙනිස් සහ සංගීතඥ බී. එස්. පෙරේරා බවත් ය. ලෙස්ටර් ඊට එකඟ විය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස රේඛාව (1956) චිත්රපටයට "වෙසක් කැකුළු අතු අග හිඳ" ගීතය එක්විය; එකල කොළඹ ප්රමාණවත් තත්ත්වයේ ශබ්දාගාරයක් නොතිබූ බැවින් එය පටිගත කරන ලද්දේ මදුරාසියේදී ය.
සන්දේශය (1960) චිත්රපටයේ කටයුතු එතරම් සාර්ථක නොවීය. මදුරාසියේ පැවති පටිගත කිරීම් සඳහා සාන්තයන් සහභාගී නොවූ අතර, එහි සංගීත අධ්යක්ෂ ආර්. මුත්තුසාමි විසින් ශෙහ්නායි වාද්ය භාණ්ඩය ඊට එක්කර තිබිණි — සාන්තයන් කිසිදා භාවිත නොකළ භාණ්ඩයක් වූ එය ඉන්දීය ආරක් රැගත් එකක් විය. එමෙන්ම ඔහුගෙන් නොවිමසාම, අරිසෙන් අහුබුදුන් පද රචනා කළ "පෘතුගීසිකාරයා" ගීතයේ තනුවේ කොටසක් ද වෙනස් කර තිබිණි. එම අවස්ථාවට එක්ව සිටි අයිවෝ ඩෙනිස් සඳහන් කළේ සාන්තයන් එහි සිටියේ නම් ඊට තරයේ විරුද්ධ වනු නිසැක බවයි.
1967 දී සිදුවූ ආණ්ඩු පෙරළියත් සමග නෙවිල් ජයවීර ලංකා ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ අධ්යක්ෂ ජනරාල් ධුරයට පත්වූ අතර, ඒ සමගම වැසී තිබූ දොරගුළු යළි විවර විය. සාන්තයන් පෙරළා පැමිණියේය — පැමිණි වහාම අමරදේවයන් සහ එච්. ඩබ්ලිව්. රූපසිංහයන් සමගින් අනෙකුත් ශිල්පීන්ගේ හඬ පරීක්ෂා කරන මණ්ඩලයට ඔහුව පත්කරනු ලැබිණි. ඔහුගේ පසුකාලීන නිර්මාණ අතිශය විස්මිත මෙන්ම පර්යේෂණාත්මක ඒවා විය: ස්වර පහකට, තුනකට හෝ එකකට පමණක් සීමා වූ තනු ඒ අතර විය. බඹරුන්ගේ නාදය සහ චලනය විස්තර කෙරෙන "ගුම් ගුම් ගුම්" ගීතයේ තනුව ගොඩනැගී තිබුණේ තනි ස්වරයක් මත වන අතර, බොහෝ ශ්රාවකයන්ට එය නොදැනේ. 1980 දී නිකුත් වූ සීගිරි ගී තැටිය මඟින්, වසර දහසකට පෙර පැමිණි නරඹන්නන් විසින් සීගිරි කැටපත් පවුරේ කුරුටු ගාන ලද පද්ය, දේශීය බෙර වාදනය මුසු කරමින් ස්වර සතරක තනුවලට මුසු කර ඉදිරිපත් කෙරිණි.
ඔහුගේ දිවියේ අවසන් සති හය අතිශය කටුක විය. 1981 පෙබරවාරි 28 වන දින සන්ධ්යාවේදී, ඔහුගේ 23 හැවිරිදි පුත් ජගත් මීගමුවේ හෝටල් පිහිනුම් තටාකයකදී ගිලී මියගියේය. සාන්තයන් සිය පුතුගේ ඡායාරූප ද සමගින් කාමරයට වී හුදෙකලා විය. 1981 අප්රේල් 11 වන දින, සිය හැටහයවන උපන්දිනයට තෙදිනක් තිබියදී, හෘදයාබාධයකින් හෙතෙම අභාවප්රාප්ත විය.