1978 ඔක්තෝබර් 28 වැනි දින උදෑසන හයයි තිහට පමණ, මාතර සිට මුහුදුබඩ මාර්ගය ඔස්සේ පැමිණෙමින් තිබූ වෑන් රථයක් ජා-ඇල අසල තුඩැල්ල ශාන්ත මරියා දේවස්ථානය ඉදිරිපිට දී තෙල් බවුසරයක ගැටිණි. එහි ගමන් ගත් කාන්තාව ඊට පෙර දින රාත්රියේ මාතර උයන්වත්තේ පැවති එළිමහන් ප්රසංගයක ගී ගයා, නිවස බලා ඒමට රාත්රිය පුරා රිය පදවාගෙන පැමිණ තිබිණි. ඇය ඒ වන විටත් සිය සැමියා නිවසට ඇරලවා මීගමුවේ සිටින තම දෙමව්පියන් දැකබලා ගැනීම සඳහා යමින් සිටියා ය. රියදුරු මෙන්ම ඇය ද එම ස්ථානයේදීම ජීවිතක්ෂයට පත් වූවා ය. තම ගායන දිවියට වසර හතළිහක් පිරීම නිමිත්තෙන් කොළඹ දී පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ "ස්වර්ණ ගී" ප්රසංගය වෙනුවෙන් ඊළඟ දින සන්ධ්යාවේ වේදිකාවට නැගීමට සූදානමින් සිටියේ ඇයයි.
ඇය 1923 ජනවාරි 15 වැනි දින නුවරඑළිය ආසන්නයේ රම්බොඩ කඳුකර ප්රදේශයේ දී දෙමළ කොළඹ හෙට්ටි (Colombo Chetty) කිතුනු පවුලක ඩේසි රසම්මා ඩැනියල්ස් (Daisy Rasammah Daniels) නමින් උපත ලැබුවා ය. ඇගේ පියා වූ ජෝන් ඩැනියල් වතු ක්ෂේත්රයේ රැකියාවක නිරත වූ අතර මව වූ හෙලන් රෝස් ගුරුවරියක වූවා ය. මුළු රටම ඇයව හැඳින්වූයේ ශ්රී ලංකාවේ ගීත කෝකිලාවිය වූ රුක්මණී දේවිය ලෙසිනි. ඇගේ ජීවිතයේ කේන්ද්රීයව පවතින විස්මයජනක කරුණ නම්, බොහෝ සිංහල මූලාශ්රවලින් නිතර මඟහැරෙන සත්යයකි: එනම් සිංහල ජනප්රිය ගීතයේ ප්රථම යුගය නිර්වචනය කළ ඒ අසහාය හඬ හිමි වූයේ, ආරම්භයේ දී සිංහල අකුරක් හෝ කියවීමට හෝ ලිවීමට නොදැන සිටි දෙමළ කිතුනු කාන්තාවකට බවයි.
සීතාගේ චරිතය රඟපෑ පාසල් දැරිය
පවුලේ සාමාජිකයන් කොළඹට සංක්රමණය වීමෙන් පසු ඇය දෙමටගොඩ ශාන්ත මැතිව් විද්යාලයෙන් සහ පසුව වැල්ලවත්ත ශාන්ත ක්ලෙයාර් විද්යාලයෙන් අධ්යාපනය ලැබුවා ය. සත් හැවිරිදි වියේදීම ඇය නත්තල් කැරොල් ගීත ගායනා කළා ය. පාසල් නාට්යයක් වූ The Shoemaker's Wife හි ඇය රඟපෑ චරිතය දුටු වෝල්ටර් අබේසිංහ නම් නාට්ය නිෂ්පාදකවරයා, තම රාමායනය නාට්යයේ සීතාගේ චරිතය සඳහා ඇය තෝරා ගැනීමට ඇගේ පියාගෙන් අවසර ඉල්ලා සිටියේ ය. 1935 දී සිංහල නාට්ය සභාව වෙනුවෙන් ඇය එම චරිතය රඟදක්වන විට ඇගේ වයස අවුරුදු දොළහක් පමණි.
වේදිකාව ක්ෂණිකවම ඇයව වැළඳ ගත්තේ ය. ඩික් ඩයස් ඇයව සිය නාට්යවලට එක් කරගත්තේ ය; චාල්ස් ඩයස් ඇයට මායාවතී නාට්යයේ ප්රධාන චරිතය ලබා දුන්නේ ය; රෝමියෝ සහ ජුලියට් සිංහල අනුවර්තනයේ ජුලියට් ලෙස ද ඇය රඟපෑවා ය. 1930 ගණන්වල සිංහල ජනප්රිය ගායනයේ ප්රධානතම ධාරාව බවට පත්ව තිබූ, උතුරු ඉන්දීය ආභාසය ලත් නූර්ති නාට්ය සම්ප්රදායේ ජානකීහරණය, රෝහිණී, මායාවතී වැනි නාට්ය රැසකම ඇය රඟපෑවා ය.
කාගිල්ස්, එච්.එම්.වී. සහ ෂෙලැක් තැටිය
එවකට ලංකාවේ ග්රැමෆෝන් තැටි ව්යාපාරය මෙහෙයවනු ලැබුවේ යටත්විජිත ආනයන සමාගම් විසිනි. කොටුවේ පිහිටි කාගිල්ස් (Cargills) සමාගම 'හිස් මාස්ටර්ස් වොයිස්' (HMV) සමාගමේ දේශීය නියෝජිතයා වූ අතර, එහි පටිගත කිරීම් කටයුතු කළමනාකරණය කළේ ගේබ්රියෙල් ගුණරත්න විසිනි. 1938 ඔක්තෝබර් මාසයේ දී ගුණරත්න විසින් ඇයව සංගීතඥ එච්. ඩබ්ලිව්. රූපසිංහ (රූපසිංහ මාස්ටර්) වෙත හඳුන්වා දෙන ලදී. ඇගේ ගායනය ඇසූ රූපසිංහ මාස්ටර් ඇයව ගීත පටිගත කිරීමකට එක් කරගත්තේ ය. ඒ ගීතය වූයේ රූපසිංහ මාස්ටර් සමඟින් ඇය ගැයූ බැති ගීයක් වූ සිරි බුද්ධගයා විහාරේ ගීතයයි. HMV සමාගම වෙනුවෙන් N-9300 න්යාස අංකය (matrix number) යටතේ පටිගත කරන ලද මෙම තැටිය ඊළඟ වසරේ දී කාගිල්ස් සමාගම විසින් නිකුත් කරන ලදී. මෙම පටිගත කිරීම සිදු වන විට ඇගේ වයස පිළිබඳ විවිධ මත පවතී; බොහෝ මූලාශ්රවල එය 1938 දී පහළොස් හැවිරිදි විය ලෙස දැක්වෙන අතර, අවම වශයෙන් එක් මූලාශ්රයක හෝ ඇය දහතුන් හැවිරිදි වියේ පසු වූ බව සඳහන් වේ. කිසිදු මූලාශ්රයක් මෙය සිංහල කාන්තාවකගේ ප්රථම ගීත පටිගත කිරීම ලෙස හඳුන්වන්නේ නැති අතර, මෙම ලිපියෙන් ද එවැන්නක් ප්රකාශ නොවේ — මෙය හුදෙක් කාන්තාවක විසින් ගායනා කර මනාව ලේඛනගත වී ඇති පැරණිතම පටිගත කිරීමයි.
මේ කාලසීමාව තුළ කොතැනක හෝ දී ඩේසි ඩැනියල්ස්, රුක්මණී දේවී බවට පත් වූවා ය. ඇයට එම නම තැබුවේ කවුරුන්ද යන්න පිළිබඳව මතභේද පවතී: සමහර වාර්තාවලට අනුව එහි ගෞරවය රූපසිංහ මාස්ටර්ට හිමි වන අතර, තවත් වාර්තාවලින් කියැවෙන්නේ ජයන්ත වීරසේකර සහ මයිකල් සන්නස් ලියනගේ විසින් එම නම තැබූ බවයි.
රූපසිංහ මාස්ටර්ගේ වාද්ය කණ්ඩායමේ නිත්ය ගායිකාවක ලෙස එක්වීමෙන් ඇයට එකවර ගැටලු තුනකට මුහුණ දීමට සිදු විය. ඇයට විධිමත් උත්තර භාරතීය රාගධාරී සංගීත පුහුණුවක් නොතිබූ අතර, ඇගේ සමකාලීන ප්රතිවාදීන් වූ ලක්ෂ්මී බායි, ඇනී බොතේජු සහ සුසීලා ජයසිංහ වැනි අයට එවැනි පුහුණුවක් තිබිණි. තවද ඇයට සිංහල කියවීමට නොහැකි වූ බැවින්, ඇය ගීත පද ඉංග්රීසි අකුරින් උච්චාරණානුකූලව ලියාගෙන ඒවා බලා ගායනා කළා ය. ඇය ශාස්ත්රීය සංගීත ලක්ෂණ ප්රගුණ කළේ ගීත ගායනයෙහි නිරත වන අතරතුර ප්රායෝගිකවමය. 1938 සහ 1945 අතර කාලය තුළ ඇය HMV සමාගම වෙනුවෙන් ගීත තැටි පැති හතළිස් හතරක් (sides 44ක්) පටිගත කළා ය. ඉන්දියානු භජන් ගායිකා ජුතිකා රෝයි (Juthika Roy) ගේ ආරයට අනුව ගයන ලද හින්දි සහ බෙංගාලි බැති ගී ආකෘති මත පදනම් වූ සිංහල ගීත ඒ අතරින් බොහොමයක් විය.
රිදී තිරයේ ප්රථම රුව
1947 ජනවාරි 21 වැනි දින ප්රථම සිංහල වෘත්තාන්ත චිත්රපටය තිරගත විය. කඩවුණු පොරොන්දුව යනු බී. ඒ. ඩබ්ලිව්. ජයමාන්න විසින් සිය 'මිනර්වා නාට්ය කණ්ඩායම' (Minerva Dramatic Club) වෙනුවෙන් නිර්මාණය කරන ලද වේදිකා නාට්යයේ සිනමා අනුවර්තනයයි. එහි රංජනීගේ චරිතය රඟපෑවේ රුක්මණී දේවියයි — ඒ අනුව ඇය සිංහල සිනමාවේ ප්රථම තාරකාව බවට පත් වූ අතර, ඇගේ ගායන හඬ ප්රථම සිංහල කතානාද චිත්රපටයට ද එක් විය. ඒ වන විට ඇය, මිනර්වා කණ්ඩායමේ දී මුණගැසුණු නාට්යවේදියෙකු, විකට නළුවෙකු සහ ගායකයෙකු වූ එඩී ජයමාන්න සමඟ විවාහ වී සිටියා ය; ඔවුහු මීගමුවේ අඟුරුකාරමුල්ලේ පිහිටි "ජය රුක්" නම් නිවසේ වාසය කළහ.
ඉන්පසු එළැඹි දශක තුන පුරාම ඇය නොකඩවා සිංහල සිනමාව තුළ රැඳී සිටියා ය — ඇගේ විකිපීඩියා පිටුවේ දැක්වෙන මූලාශ්රයකට අනුව, 1947 සිට 1984 තිරගත වූ අර සොයිසා චිත්රපටය දක්වා චිත්රපට අනූනවයකට ඇය රංගනයෙන් දායක වී ඇති අතර, ඇගේ අභාවයෙන් පසුව ද ඇය රඟපෑ චිත්රපට කිහිපයක් තිරගත විය. උමතු විශ්වාසය චිත්රපටයේ ඇය ද්විත්ව චරිත නිරූපණයක යෙදුණු අතර, ශ්රී ලාංකේය සිනමාවේ එසේ කළ ප්රථම නිළිය ඇය බව පැවසේ. 1956 දී කැලෑ හඳ චිත්රපටය වෙනුවෙන් ලංකාදීප දීපශිකා සම්මාන උළෙලේ දී හොඳම නිළිය සම්මානය දිනාගත් ඇය, 1955 දී දිනමිණ පාඨක ඡන්ද විමසීමේ දී ඡන්ද දහසය දහසකට වඩා ලබා ගනිමින් පෙරමුණට පැමිණියා ය. 1953 දී ගුවන්විදුලි ශිල්පීන් වර්ගීකරණ පරීක්ෂණයේ දී ජනප්රිය ගායන අංශයෙන් ප්රථම ස්ථානය දිනාගැනීමට ද ඇය සමත් වූවා ය.
ඇය සදාතනිකව ජීවත් වන්නේ ඇගේ ගීත තුළ ය. සන්ධ්යාවේ ශ්රියා ගීතය කඩවුණු පොරොන්දුව චිත්රපටයෙන් ද, මැවිලා පෙනේවි සහ අන්න සුදෝ ගීත කැලෑ හඳ චිත්රපටයෙන් ද, ආදරයයි කරුණාවයි ගීතය දෛවයෝගය චිත්රපටයෙන් ද, පෙම් සිහින ලෝකේ මායා ගීතය මතභේදය චිත්රපටයෙන් ද බිහි විය. 1976 ප්රථම ජනාධිපති සිනමා සම්මාන උළෙලේ දී හොඳම පසුබිම් ගායිකාව සම්මානය දිනාගත් අහසින් පොළොවට චිත්රපටයේ එන දොයි දොයිය පුතා නැළවිලි ගීතය ද ඒ අතර ප්රමුඛ වේ. මොහිදීන් බෙග්, ධර්මදාස වල්පොල, එච්. ආර්. ජෝතිපාල, ජේ. ඒ. මිල්ටන් පෙරේරා, සුජාතා අත්තනායක ඇතුළු සියලු ප්රවීණයන් සමඟ ඇය ගී ගැයුවා ය; 1975 දී ඇයට වඩා වසර තිහක් පමණ බාල මිල්ටන් මල්ලවාරච්චි සමඟ ගැයූ පෙම් රජ දහනේ ගීතය ද ඊට නිදසුනකි.
සතළිස් වියේ දී කැලිප්සෝ කලාවට
ඇගේ සංගීත දිවියේ වඩාත්ම අනපේක්ෂිත පෙරළිය සිදු වූයේ 1960 දශකයේ මැද භාගයේ දී ය; එනම් ෂෙලැක් තැටි යුගයේ බැතිබර භජන් ගායනයෙන් ගමන ඇරඹූ මේ ගායිකාව කැලිප්සෝ සංගීත කණ්ඩායමකට එක්වීමයි. නෙවිල් ප්රනාන්දුගේ නායකත්වයෙන් යුත් 'ලොස් කැබලෙරෝස්' (Los Caballeros) කණ්ඩායම ලතින් ඇමෙරිකානු ගිටාර් රිද්ම සිංහල පදවැල් සමඟ මුසු කරමින් සිටි අතර, ඔවුන් සමඟ එක්වෙමින් ඇය මල්බර හිමිදිරියේ, මැණිකේ ඔබේ සිනාවේ සහ සඳක් නැගී වැනි ගීත පටිගත කළා ය. 1930 ගණන්වල ග්රැමෆෝන් හඬ, කිසිදු පැකිළීමකින් තොරව බීට්-ගෲප් (beat-group) යුගයට පිවිසි අතර, එම ගීත අදටත් එකසේ රසවිඳිනු ලැබේ.
ඇය සමඟ කටයුතු කළ සමකාලීනයන් ඇයව විස්තර කරන්නේ එකම ආකාරයකට ය: එනම් කලබලයකින් තොර, නවකයින් කෙරෙහි ඉවසිලිවන්ත, සහ තමන් ලැබූ කීර්තිය හමුවේ උඩඟු නොවූ නිහතමානී චරිතයක් වශයෙනි. 1956 දී ඇය මගේ ජීවන විත්ති නමින් සිය ස්වයංචරිතාපදානය ප්රකාශයට පත් කළා ය. 1979 දී ඇය වෙනුවෙන් මරණින් පසු සරසවිය රණ තිසර ජීවිතක්ෂයට එක්වරක් පමණක් පිදෙන සම්මානය (Lifetime Achievement Award) පිරිනමන ලදී.
ඇගේ නික්ම යාමෙන් පසු
ඇගේ අභාවය ශ්රී ලාංකික ජනතාවට දැරිය නොහැකි ශෝකයක් ගෙන දුන් අතර, එම වියෝවේ වේදනාව දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ජන හදවත් තුළ රැඳී තිබිණි. ජා-ඇල කණුවන හන්දියේ ඇගේ පිළිරුවක් ඉදිකෙරිණි. 1990 දී ඇගේ ගුණානුස්මරණ දිනයේ දී, එවකට ජනාධිපති රණසිංහ ප්රේමදාස විසින් මීගමුවේ රුක්මණී දේවී කෞතුකාගාරය අසලින් දිවෙන මාර්ගය 'රුක්මණී දේවී මාවත' ලෙස නම් කරන ලදී. රජයේ චිත්රපට අංශය වෙනුවෙන් තිස්ස අබේසේකරයන් ඇය පිළිබඳව රූප ඡායා නම් වාර්තා චිත්රපටය නිර්මාණය කළේ ය. ඇය අවසන් ගමන ගිය දෙවන පරම්පරාවේ ටොයෝටා හයිඒස් (Toyota HiAce) වෑන් රථය අදටත් ශ්රී ලංකාවේ හැඳින්වෙන්නේ "රුක්මණී මොඩල්" (Rukmani model) යන නමිනි.
ඇගේ කතාවේ අමුතුම උපග්රන්ථය සටහන් වූයේ 2011 අගෝස්තු මාසයේ දී ය; ඒ මීගමුවේ පිහිටි ඇගේ සොහොන මත රසිකයෙකු විසින් ඉදිකර තිබූ ඇගේ පිළිරුවක් ඉවත් කරනු ලැබූ අවස්ථාවේ දී ය. ඒ සම්බන්ධයෙන් හිටපු නගරාධිපතිවරයෙකු මෙන්ම පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රීවරයෙකු අත්අඩංගුවට ගනු ලැබූ අතර, දින දෙකකට පසු ඊට එරෙහිව නගරයේ දැවැන්ත විරෝධතා පාගමනක් පැවැත්විණි. එකල පළවූ ඇතැම් වාර්තාවල එය කිසියම් නොදන්නා පිරිසකගේ කඩාකප්පල්කාරී ක්රියාවක් ලෙස විස්තර කර තිබුණ ද, අත්අඩංගුවට ගැනීමේ වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ ඊට වෙනස් කතාවකි. කෙසේ වෙතත්, මෙහි විවාදයකින් තොරව පැහැදිලි වන කරුණ නම්, ඇය මියගොස් තිස්තුන් වසරක් ගතවීත් මීගමුවේ ජනතාව තවමත් ඇය වෙනුවෙන් වීදි බැස පෙළගැසීමට සූදානම්ව සිටි බවයි.