පාසල් නිල ඇඳුමින් සහ රවුම් උපැස් යුවළකින් සැරසී, තවත් දැරියන් පේළියක් මැද සිටගෙන ගීයක් ගයන දැරියකි. ඒ, නිදහස් රාජ්යයක් බවට පත්ව ගතවූයේ සති කිහිපයක් පමණක් වූ රටක, තවමත් ජාතික ගීය බවට පත්ව නොතිබූ ගීතයකි. ඒ ඡායාරූපයේ උපැස් යුවළ පැළඳ සිටින්නේ ඇයයි; වසර හැත්තෑවකට පසුව ඇය ඒ ඡායාරූපයෙන් තමන්ව පෙන්වා දුන් නමුත්, ඒ වන විට එම ඡායාරූප රාමුවේ සිටි අනෙක් කිසිවෙකුගේ හෝ නමක් කියන්නට කිසිවෙකුත් ඉතිරිව නොසිටියහ.
එම මොහොතේ ඇගේ නම වූයේ හේවා ගීගනගේ ලීලාවතී ය. ගුවන්විදුලියේදී ඇය ලීලා අශෝකා වූවාය. පසු කලෙක විවාහ වීමෙන් පසු ඇය කමිලා ඉස්මයිල් නම් වූ අතර — සුනිල් සාන්තයන් සමඟ ගී ගැයූ ඒ ගැහැනිය ගායන ක්ෂේත්රයෙන් මුළුමනින්ම සමුගත්තාය.
තිඹිරිගස්යායේ නිවස
ඇය 1927 ජූලි 7 වන දින කොළඹ තිඹිරිගස්යායේ උපත ලැබුවාය. දරුවන් අටදෙනෙකුගෙන් යුත් පවුලේ දෙවැනි දරුවා මෙන්ම එකම දියණිය වූයේ ඇයයි. ඇයට සුගතදාස නම් එක් වැඩිමහල් සොහොයුරෙකු සහ සෝමපාල, නිව්ටන්, වින්ටන්, ලින්ටන්, ෂෙල්ටන් සහ සරත් යනුවෙන් බාල සොහොයුරන් හයදෙනෙකු විය. ඇය කුඩා කලදීම පියා මියගිය අතර මව නැවත විවාහ වූවාය. ඇය මියුසියස් විද්යාලයෙන් සහ පසුව මරදාන මධ්ය මහා විද්යාලයෙන් අධ්යාපනය ලැබුවාය.
පියා දරුවන් වෙනුවෙන් සංගීත භාණ්ඩ මිලදී ගෙන තිබූ බැවින් නිවස පුරා සංගීතය රැව්පිළිරැව් දුන්නේය. වැඩිමහල් සුගතදාස සතුව සර්පිනාවක් (පාදයෙන් ක්රියාකරවන හාමෝනියම) තිබූ අතර තවත් සහෝදරයෙකු සතුව තබ්ලාවක් විය. සුගතදාස හමුදාවට බැඳුණු පසු සර්පිනාව හිමිවූයේ බාලයා වූ සරත්ට ය. පසු කලෙක ඔහු ප්රවීණ සංගීත අධ්යක්ෂ සහ නිර්මාණවේදී සරත් ද අල්විස් බවට පත්විය. ඔවුන්ගේ පියාගේ මිතුරෙකු වූ එම්. කේ. වින්සන්ට් මාස්ටර් ඔවුනට සංගීතය වාදනය කිරීමට ඉගැන්වීය. ලීලා ගායනයෙහි නියැලුණු අතර රවිකින්නරය වාදනය කිරීමටද උගත්තාය; එමෙන්ම ඇය චිත්ර ඇඳීමටද දක්ෂ වූවාය — පසු කලෙක ඇය සිය ජීවන වෘත්තිය ලෙස තෝරාගත්තේ ගායනය නොව චිත්ර ගුරු වෘත්තියයි.
1940 ගණන්වලදී හෙළ හවුලේ ලේකම්වරයා ලෙස කටයුතු කළේ ඇගේ මාමා කෙනෙකු වූ වී. එම්. පෙරේරා ය. හෙළ හවුලේ උත්සවවලදී කවි ගායනා කිරීමට සලස්වමින් ඇයව ප්රථම වරට ප්රේක්ෂකාගාරයක් ඉදිරියට ගෙන ආවේ ඔහුය. සුනිල් සාන්තයන් එවැනි එක් උත්සවයකට සහභාගී වී සිටි අතර, එහිදී ඔහුට ඇගේ හඬ ශ්රවණය විය.
සුනිල් සාන්තයන් සමඟ ගී ගැයීම
ඉන්පසු එළැඹි කාලය ඇගේ ජීවිතයේ පටිගත කිරීම් තුළ නොමැකී ඉතිරි වූ යුගයයි. සුනිල් සාන්තයන්ගේ නිර්මාණ සම්භාරයෙන් සැලකිය යුතු කොටසක කාන්තා හඬ බවට පත්වූයේ ඇයයි: මෙවන් පිටිසරේ, කිරිල්ල සහ කූඩුව, හෙළ රටේ සහ රැල්ල නැඟෙන්නේ ආදී ගීත රැසක් ඒ අතර විය. අනූඑක් හැවිරිදි වියෙහිදී පවා සම්මුඛ සාකච්ඡාවකට මුහුණ දෙමින් ඇය මුවඟට නංවා ගත්තේ මෙවන් පිටිසරේ ගීතයයි: "මෙවන් පිටිසරේ ඔබ වෙසෙන මේ පැලේ මගේ වන මලී..."
සුනිල් සාන්ත නම් මිනිසා පිළිබඳ ඇගේ මතකය, පෙරහුරු කාමරයක් ඇතුළත සිට ඔහු දෙස බැලූ අයෙකු විසින් ඉතිරි කර තබා ඇති වටිනාම සාක්ෂියකි.
"ඔහු බොහොම ප්රසන්න පෙනුමක් තිබුණු කෙනෙක්. සින්දු පුරුදු කරන්න අපේ තිඹිරිගස්යායේ ගෙදරට එනවා. එයාගේ කාර් එක අපේ ගෙදර ඉස්සරහා නතර කරද්දී වටපිටාවේ හැමෝම එළියට ඇවිත් එයා දිහා බලන් ඉන්නවා. සුනිල් සාන්ත කියන්නේ හරිම කරුණාවන්ත මහත්මයෙක්. පෙරහුරුවලදී අපෙන් වැරදීම් වුණත් ඔහු කවදාවත් තරහ ගත්තේ නැහැ."
ලංකා ගුවන්විදුලි සේවය මඟින් ඇය 'බී' ශ්රේණියේ ශිල්පිනියක ලෙස නම් කරන ලද අතර, සුනිල් සාන්තයන් එම ශ්රේණිගත කිරීමේ පරීක්ෂණයට පෙනී සිටීම මුළුමනින්ම ප්රතික්ෂේප කළේ මන්දැයි ඇයට හොඳින් මතක තිබිණි: "ගුවන්විදුලි ශිල්පීන් ශ්රේණිගත කරන්න ආපු අය ආවේ ඉන්දියාවෙන්. තමන්ට වඩා අඩු සුදුසුකම් තියෙන මිනිස්සු ඉස්සරහට යන්න එයා කැමති වුණේ නැහැ." මයික්රෆෝනයෙන් අනෙක් පස සිටි කෙනෙකුගේ ඇසින් 1952 හඬ පරීක්ෂණ අර්බුදය දෙස බැලීමේදී මෙම ප්රකාශය අතිශය වැදගත් වේ. මන්ද බොහෝ විට මේ කතාව කියැවෙන්නේ ඔහු විභාගය අසමත් වූවාක් මෙනි; සැබැවින්ම ඔහු කළේ එය වර්ජනය කිරීමයි.
එකල එම කාමරය තුළ තවත් කුඩා පිරිමි ළමයෙකු ද විය. දශක ගණනාවකට පසු සරත් ද අල්විස් ඒ ගැන මෙසේ පැවසීය: "ඉස්සර අක්කා රේඩියෝ එකට යනකොට තනියට ගියේ මම — හරියට බොඩිගාඩ් කෙනෙක් වගේ. ඒ කාලේ මම හරිම පොඩියි. පණ්ඩිත් අමරදේවයන් එහෙමත් එතන හිටියා. මම කොච්චර පොඩිද කියනවා නම් අමරදේවයන් මාව උස්සගෙනයි හිටියේ." එම කාලයේදී, "එතුමා තවමත් ඇල්බට් පෙරේරා. එයා රේඩියෝ එකට සරල ගී පුරුදු වෙන්න අපේ ගෙදරටත් ආවා," යැයි ලීලා වැඩිදුරටත් සිහිපත් කළාය.
ස්ටූඩියෝව වෙත යාම ද එක්තරා ආකාරයක හාස්යජනක අත්දැකීමක් විය. එකල ගුවන්විදුලි මධ්යස්ථානය පිහිටා තිබුණේ කොටා පාරේ ය. සමහර දිනවල ඇය මවගේ සාරි ඇඳගෙන ගියාය. "මම රේඩියෝ වැඩසටහන්වලට යද්දී අම්මා කියනවා, 'ඔන්න මගේ සාරි ටික යනවා' කියලා — මොකද මම ටිකක් වේගෙන් ඇවිදින නිසා සාරි පොට ගල්වල පැටලිලා ඉරෙනවා."
ජාතික ගීය සහ 1948 දී සැබවින්ම සිදුවූයේ කුමක්ද
ඇගේ වියෝව පිළිබඳ පළවූ සෑම සමරු සටහනකම ඇයව හඳුන්වා දී ඇත්තේ 1948 ප්රථම නිදහස් උත්සවයේදී ප්රසිද්ධියේ ප්රථම වරට ජාතික ගීය ගැයූ දැරියන්ගෙන් කෙනෙකු වශයෙනි; ඇය අදටත් සිහිපත් කරනු ලබන්නේ ඒ අයුරිනි. එහෙත් මේ පිළිබඳ ඉතිහාසය බෙහෙවින් පැටලිලි සහගත මෙන්ම මූලාශ්ර ද එකිනෙක නොගැළපෙන බැවින් එම ප්රකාශය විමසා බැලිය යුත්තකි.
1948 පෙබරවාරි 4 වන දින ලංකාව නිදහස ලබන විට රටටම අනන්ය වූ ජාතික ගීයක් තිබුණේ නැත. නිදහසට පෙර ලංකා ගාන්ධර්ව සභාව මඟින් පවත්වන ලද තරගයකින් ජයග්රහණය කර තිබුණේ පී. බී. ඉලංගසිංහ සහ ලයනල් එදිරිසිංහගේ "ශ්රී ලංකා මාතා පාල යස මහීමා" ගීතයයි — එම දෙදෙනාම විනිශ්චය මණ්ඩලයේ ද සාමාජිකයන් වී සිටීම හේතුවෙන් එම තීරණය තරමක අපහසුතාවකට තුඩු දුන් එකක් විය — එම ගීතය නිදහස් දින උදෑසන ගුවන්විදුලියෙන් ප්රචාරය කෙරුණ ද නිල උත්සවයේදී ගායනා කෙරුණේ නැත. ආනන්ද සමරකෝනයන්ගේ "නමෝ නමෝ මාතා" ගීතය රජයේ කමිටුවක් විසින් සම්මත කරගනු ලැබුවේ 1951 දී පමණක් වන අතර, එය නිල ජාතික ගීය ලෙස ප්රථම වරට ගායනා කෙරුණේ 1952 නිදහස් පෙළපාලියේදී ය.
ශ්රී ලාංකේය පුවත්පත් වාර්තා කරන්නේ, සමරකෝනයන්ගේ ගීතය මුලින්ම ගාල්ලේ මහින්ද විද්යාලයේ සිසුන් විසින් ද, පසුව කොළඹ මියුසියස් විද්යාලයේ ගායන කණ්ඩායමක් විසින් ද ප්රසිද්ධියේ ගායනා කරන ලද බවත්, ලීලා අශෝකා එම කණ්ඩායමේ සාමාජිකාවක වූ බවත් ය. 2019 දී සරසවිය පුවත්පත ද මෙය වාර්තා කරමින් ඇගේ වචන මෙසේ උපුටා දක්වයි: "ඒ දවස්වල මම ඉගෙන ගත්තේ මියුසියස් විද්යාලයේ. ඒ වෙනකොට මට අවුරුදු දහහතරක් විතර ඇති. මම පුංචි කාලේ ඉඳලම සංගීතයට ආසයි. එදා මාත් එක්ක තවත් ගැහැනු ළමයි කණ්ඩායමක් මුල්ම වතාවට ජාතික ගීය ගයන්න තෝරගත්තා."
ඇයට වයස දහහතරක් යනු එම ගායනය 1948 දී නොව 1941 ආසන්න කාලයක සිදුවූවක් බව පෙන්වයි — එනම් නිදහස ලැබීමට බොහෝ කලකට පෙර, එම ගීතය ජාතික ගීයකට වඩා පාසල් ගීතයක් ලෙස පැවති යුගය හා එය ගැළපේ. ඇය මෙහිදී විස්තර කරන්නේ 1948 උත්සවය ද, නැතහොත් වසර හැත්තෑවක් පුරා ඒ හා එකට මුසු වූ ඊට පෙර මියුසියස් විද්යාලයේ පැවති ගායනයක් ද යන්න දැනට පවතින මූලාශ්ර මඟින් නිශ්චිතව තහවුරු කළ නොහැක. විකිපීඩියාව සඳහන් කරන්නේ කරුණාරත්න නම් පාසල් ගුරුවරයෙකු සහ පැවිදි කිවිඳු මර්සලින් ජයකොඩි පියතුමන් යටතේ ඇය තවත් දැරියන් තිදෙනෙකු සමඟ පුහුණු වූ බවයි (එවිට සිව්දෙනෙකි); සිළුමිණ පවසන්නේ තරුණියන් පස්දෙනෙකු සිටි බවයි; ඩේලි නිවුස් සමරු සටහනේ දැක්වෙන්නේ 1948 නිදහස් චතුරශ්රයේදී ජාතික ගීය ගැයූ වාද්ය වෘන්දයේ ගායිකාවක ලෙස ඇය සිටි බව පමණි. මෙම වාර්තා එකිනෙකට පරස්පර වන අතර, එම නොගැළපීම එලෙසම පිළිගැනීම වඩාත් සාධාරණ ය.
කෙසේ වෙතත්, ඇය කළ ප්රකාශය නිහතමානී මෙන්ම නිශ්චිත එකක් වූ අතර, ඇයට තවමත් හඳුනාගත හැකිව තිබූ ඡායාරූපයක් ද ඒ සඳහා සාක්ෂි දරයි.
කමිලා ඉස්මයිල්
චිත්ර ගුරුවරියක ලෙස පුහුණුව ලැබූ ඇය දෙමටගොඩ පාසලක චිත්ර විෂය ඉගැන්වූවාය. එහිදී ඇයට රජයේ වෙළෙඳ සමාගමක සේවය කළ එම්. ඒ. කමල්ඩීන් නම් මුස්ලිම් තරුණයෙකු හමුවී ප්රේම සම්බන්ධයක් ඇති විය. ඇය ඔහු සමඟ විවාහ වී 'කමිලා ඉස්මයිල්' බවට පත්වූවාය.
"විවාහයෙන් පස්සේ මම ගායනයෙන් ඈත් වුණා," යැයි ඇය පැවසුවාය. "මම විවාහ වුණේ මුස්ලිම් ජාතිකයෙක් එක්ක. එයා මගේ සින්දු රේඩියෝ එකේ ප්රචාරය කරන්න එපා කිව්වා." සිංහල පුවත්පත් උපුටා දක්වමින් විකිපීඩියාව සඳහන් කරන්නේ, තම ගීත තැටි ප්රචාරය කිරීම නවත්වන ලෙස ගුවන්විදුලි සේවයට ලිඛිතව දන්වන ලෙස සැමියා ඇයට පැවසූ බවත්, ඇය එසේ කළ බවත් ය. ඇගේ පුතුන් තිදෙනා වන හෆීල්, රේසා සහ ෆසාල් හැදී වැඩුණේ ඇයව ගුරුවරියක ලෙස පමණක් දකිමිනි.
2019 මාර්තු මස ජාත්යන්තර කාන්තා දිනයේදී ශ්රී ලංකා නිදහස් පක්ෂයේ කාන්තා පෙරමුණ විසින් ඇයට උපහාර සම්මානයක් පිරිනමන ලදී. 2019 අප්රේල් 22 වන දින ඇය අභාවප්රාප්ත වූ අතර, දේහය නිවසේ තැන්පත් කර තැබීමෙන් පසු දින දෙකකට පසු හෝකන්දර පොදු සුසාන භූමියේදී මිහිදන් කෙරිණි. විවිධ මූලාශ්රවල ඇගේ වයස 91, 92 සහ "තුන් අනූවැනි වියෙහි" ලෙස විවිධාකාරයෙන් දැක්වේ; ඉන් පළමුවැන්න පදනම් වන 1927 උපත් වර්ෂය විකිපීඩියාව සහ සිළුමිණ යන දෙකෙහිම යොදාගෙන ඇත.
සිංහල බසින් පළවූ සමරු සටහන් සහ ඇය සමඟ කළ සම්පූර්ණ සම්මුඛ සාකච්ඡාව ඇතුළත් වන්නේ සිළුමිණ සහ සරසවිය පුවත්පත්වල වන අතර, එම වෙබ් අඩවි දැන් ස්වයංක්රීය ඉල්ලීම් ප්රතික්ෂේප කරයි; මෙහි උපුටා දක්වා ඇති පිටපත් සොයාගන්නා ලද්දේ අන්තර්ජාල ලේඛනාගාරය (Internet Archive) හරහා ය. ඇය පිළිබඳව අන්තර්ජාලයේ ඉතිරිව ඇත්තේ ඉතා සුළු තොරතුරු ප්රමාණයකි. සිංහල සංගීත ක්ෂේත්රයේ වඩාත්ම කතාබහට හා විවාදයට ලක්වූ නිර්මාණකරුවා සමඟ යුග ගී ගැයූ කාන්තාව සිය මුළු ජීවිත කාලයටම එක් පුවත්පත් සාකච්ඡාවකට පමණක් මුහුණ දුන් අතර, ඒ වන විටත් ඇගේ වයස අවුරුදු අනූඑකක් විය.