ගල්කිස්ස සාන්ත අන්තෝනි කන්යාරාමයේ කන්යා සොහොයුරියක දැරිය තමා වෙත කැඳවා ඇගේ කම්මුලට පහරක් ගැසුවා ය; අනතුරුව ඒ පහර ගැසුවේ කුමකට දැයි ඇය දන්නේ දැයි විමසුවා ය. ඈ ඒ බව දැන නොසිටියා ය. "ඒ පහර දුන්නේ ගුවන්විදුලියේ සින්දු කියපු නිසා බව කන්යා සොහොයුරිය මට කිව්වා." පූජකවරයකු ද ඊට අවවාදයක් එක් කරමින්, "ඔහොම සින්දු කියනවා නම් ආයෙත් පාසල් එන්න එපා" යැයි අනතුරු ඇඟවී ය.
ඒ දැරිය රීටා ජෙනීවිව් ප්රනාන්දු ය. පාසලේ ම ප්රසංගවල දී සහ ක්රීඩා උත්සවවල දී ඈ ගී ගැයීම පිළිබඳව පාසල බෙහෙවින් සතුටු වුව ද, ලංකා ගුවන්විදුලිය ඔස්සේ ගී ගැයීම ඊට හාත්පසින් ම වෙනස් කාරණයක් විය. ඇයට දිගට ම ගායනයෙහි යෙදීමට අවසර ලැබුණේ පසුබිම් ගායක පී. එල්. ඒ. සෝමපාලගේ මැදිහත්වීමෙනි. ඔහු ඇයව මර්සලින් ජයකොඩි පියතුමන් වෙත කැඳවාගෙන ගිය අතර, උන්වහන්සේ බොරැල්ලේ තෝමස් කුරේ අගරදගුරුතුමන් හමුවීමට අවස්ථාවක් සලසා දුන්හ. තම දිවියේ තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්යය ලෙස ඈ දිවි ඇති තෙක් එය සිහිපත් කළා ය. ඒ වන විට ඇය ඉදිරියේ තවත් වසර හැත්තෑ පහක පමණ දීර්ඝ ගායන දිවියක් ඉතිරිව තිබිණි.
ධවලගිරිය
1934 නොවැම්බර් 11 වන දින බම්බලපිටියේ 'ධවලගිරිය' නම් නිවසේ දී මධ්යම පාන්තික කතෝලික පවුලක උපන් ඈ, ජෝසෆ් ලීනස් ප්රනාන්දු සහ එලිසබෙත් මියුරියෙල් යුවළගේ දියණිය වූවා ය. ඇගේ පියා කාගීල්ස් (Cargills) සමාගමේ සේවය කළ අතර, කන්යාරාම පාසල් ගුරුවරියක වූ මව මහන ගෙතුම් කටයුතුවල නිරත වෙමින් ඇගේ ගායන හැකියාවන් දිරිමත් කළා ය. පවුලේ දරුවන් අතර ඇය කීවැන්නිය ද යන්න පිළිබඳව විවිධ මූලාශ්රවල දැක්වෙන්නේ එකිනෙකට වෙනස් තොරතුරු ය — විකිපීඩියාවට අනුව ඇය පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් පවුලක තුන්වන දරුවා වන අතර, Sunday Observer පුවත්පතේ පළ වූ සමරු සටහනක දැක්වෙන්නේ ඇය පවුලේ බාලයා වූ බවත්, ඇයට විනිෆ්රීඩා නම් වැඩිමහල් සොහොයුරියක සහ ගොඩ්ෆ්රි නම් සොහොයුරකු සිටි බවත් ය. පසුව මෙම පවුල ගල්කිස්සට සංක්රමණය විය.
ඇගේ මුල් ම ශ්රාවක පිරිස වූයේ පල්ලියේ ගීතිකා කණ්ඩායමයි; එහිදී ඇය කිසිදු තේරුමක් නොදැන කටපාඩමින් ලතින් ගීතිකා ගැයුවා ය. "මම ගීතිකා කියන්න ආස කළා වගේ ම ඒවා අහන්නත් ආස කළා," ඈ පැවසුවා ය. "මම ගෙදරදිත් සින්දු කිව්වා, පාරේ ඇවිදගෙන යන ගමන් පවා සින්දු කිව්වා."
විල්මන් සිල්වා නම් අසල්වැසියකු විසින් ඇයව සී. ඒ. ෆොන්සේකා වෙත කැඳවාගෙන යන ලදී. ඔහු රුක්මණී දේවිය පසුබිම් ගායනයට හඳුන්වා දුන් ගුවන්විදුලි නාට්යවේදියකු මෙන්ම සංගීතඥයකු ද විය. ෆොන්සේකා ඇයව සිය සරල ගී වැඩසටහනට එක් කරගත්තේ ය. 1946 දී, දොළොස් හැවිරිදි වියේ දී ලංකා ගුවන්විදුලියේ ගායක කණ්ඩායමට එක් වූ ඈ, දහහතර හැවිරිදි වන විට ෆොන්සේකාගේ පුතුන් වූ සී. ඩී. සහ අර්වින් සමඟ මාස්පතා ගී ගැයුවා ය. ඇය මුලින් ම පටිගත කළ ගීතය වූයේ සරත් විමලවීර පද රචනය කළ කඳුළු දෙනෙතේ වැහෙනා ගීතයයි; එය ඒකල ගායනයක් ද නැතහොත් ලංකා ගුවන්විදුලියේ නිත්ය වයලීන වාදක වින්සන්ට් ද අල්විස් සමඟ ගැයූ යුග ගීතයක් ද යන්න පිළිබඳවත්, එහි තනුව නිර්මාණය කළේ ද අල්විස් ද නැතහොත් එඩ්වඩ් පෙරේරා ද යන්න පිළිබඳවත් මූලාශ්රවල පරස්පරතා පවතී. ගුවන්විදුලිය වෙනුවෙන් ඇය කළ පළමු ඒකල පටිගත කිරීම වූයේ කොලොම්බියා (Columbia) ලේබලය යටතේ නිකුත් වූ නමෝ මරියනී කතෝලික බැති ගීතයයි; ඇය සිය මුළු ජීවිත කාලය පුරා ම එය දිගට ම ගැයුවා ය.
ඇයට අලුත් නම ලැබුණේ ඉන් පසුව ය. එක්තරා හඬ පරීක්ෂණයක දී ඇය ප්රවීණ ගායක සුසිල් ප්රේමරත්න ඉදිරියේ හින්දි ගීතයක් ගැයූ අතර, එය "ලතා මංගේෂ්කාර් වගේ ම" අතිශය සුන්දර බව පැවසූ ඔහු, ඇගේ නම විමසා රීටා ජෙනීවිව් ප්රනාන්දු යන නම සිංහල සංගීත ක්ෂේත්රයට නොගැළපෙන බව පැවසී ය. ඒ අනුව ඇය 'ලතා' බවට පත් වූවා ය.
පියා දැඩි ලෙස කෝපයට පත් විය
1950 දශකයේ මුල් භාගයේ දී සිංහල චිත්රපටවල ශබ්දාගාර පිහිටා තිබුණේ කොළඹ නොවේ; ඒවා තිබුණේ මදුරාසියේ (චෙන්නායි) සහ කල්කටාවේ ය. සිනමා ක්ෂේත්රයේ වෘත්තියක් තෝරාගත හැක්කේ කුමන ලාංකික කාන්තාවන්ට ද යන්න නිහඬව ම තීරණය වූයේ එමඟිනි. මන්දයත් එකල ගෞරවනීය පවුල්වල යුවතියන් නැව් නැඟ ඉන්දියාවට යාම සමාජය විසින් අනුමත නොකළ බැවිනි.
1953 දී සිනමාස් (Cinemas Ltd.) සමාගමේ කේ. ගුණරත්නම් විසින් සුජාතා චිත්රපටයේ පසුබිම් ගායනය සඳහා ලතාට ආරාධනා කළ ද, ඇගේ පියා ඊට අවසර දීම ප්රතික්ෂේප කළේ ය. එහෙත් ඈ ඊළඟ චිත්රපටයට කෙසේ හෝ සම්බන්ධ වූවා ය. ශාන්ති කුමාර්ගේ එදා රෑ (1953) චිත්රපටය වෙනුවෙන් හර්බට් එම්. සෙනෙවිරත්න සමඟ ඇය ගැයූ යුග ගීත තුන පටිගත කෙරුණේ පියාට නොදන්වා ය. අහංකාර ස්ත්රී චිත්රපටයේ කටයුතු සඳහා සැබවින් ම මදුරාසියට යාමට සිදු වූ විට, ඇය පියාට රහසින් සිය මව සමඟ එහි ගියා ය. එකල කාන්තා ශිල්පිනියන් කෙරෙහි පැවති සමාජ අපවාදය හා විරෝධය කෙතරම් දරුණු වී දැයි පසක් කරවන පැහැදිලි ම නිදසුනක් ඇගේ පියාගේ ප්රතිචාරයෙන් පිළිබිඹු විය: ඔහු මව සමඟ ආරවුල් ඇති කරගනිමින් නිවසේ බඩු බාහිරාදියට ගිනි තැබූ අතර, මවටත්, ඇගේ සොහොයුරාට සහ සොහොයුරියටත් ඥාති නිවසකට පලා යාමට සිදු විය. ඇගේ සමකාලීනයකු වූ විවියන් ද සිල්වා බොරලැස්සට ද පසුබිම් ගායනයට එක්වීමට දැඩි වුවමනාවක් තිබුණ ද කිසි දිනෙක ඊට අවස්ථාවක් නොලැබුණේ ද එම හේතුව නිසා ම ය — පටිගත කිරීම් සඳහා ඉන්දියාවට යාමට ඇගේ දෙමව්පියෝ ඇයට අවසර නොදුන්හ.
මදුරාසි ගායිකාවන් ආපසු හරවා යැවූ හඬ
ප්රේම තරඟය (1953) චිත්රපටය ඇගේ සැබෑ ඉදිරි පිම්ම සනිටුහන් කළේ ය. ඊට ඇතුළත් ගීත හයෙන් දෙකක් මුලින් සැලසුම් කර තිබුණේ අරුණ ශාන්ති නම් නළුවා සමඟ යුග ගායනා ලෙස ගැයීමට ය. එහෙත් ඔහුට පටිගත කිරීමට නොහැකි වූ බැවින්, සංගීතඥ එම්. ආරියදාස විසින් ඒ වෙනුවට ධර්මදාස වල්පොල නම් තරුණ ගායකයාව කැඳවාගෙන එන ලදී. ආර්. මුත්තුසාමි සංගීතවත් කළ ඔවුන්ගේ පළමු යුග ගීතය වූ හොඳ හොඳම වෙයි ලොවේ රට පුරා අතිශය ජනප්රියත්වයට පත් විය.
ඉන් අනතුරුව සිදු වූ දෙය සිනමා කර්මාන්තය මුළුමනින් ම උඩුයටිකුරු කළේ ය. මෙරටට සුදුසු ගායක ගායිකාවන් නොසිටියේ ය යන උපකල්පනය මත, එතෙක් කලක් සිංහල චිත්රපට සඳහා දකුණු ඉන්දියාවෙන් ජික්කි, ජමුනා රාණි, කේ. රාණි ආදී පසුබිම් ගායිකාවන් ආනයනය කරමින් තිබිණි. ලතා වල්පොල, සුජාතා අත්තනායක, ජී. එස්. බී. රාණි පෙරේරා, මොහිදීන් බෙග් සහ ඒ. ආර්. බී. ඒ. අසීස් වැනි ශිල්පීන් සමඟ එක්ව එම උපකල්පනය බිඳ දැමුවා ය. ආනයනික ගායිකාවන්ට ආපසු සිය රට බලා යාමට සිදු විය.
ඉන්පසු ගත වූ දශක එකහමාරක කාලය පුරා සිංහල සිනමා සංගීතය යනු සැබවින් ම ඇය ම විය. නිළියන් හැටකට අධික සංඛ්යාවකට පසුබිම් ගායනයෙන් දායක වූ ඈ, වෛජයන්තිමාලා, මීනා කුමාරි සහ නිම්මි වැනි ඉන්දීය නිළියන්ගේ සිංහල හඬකැවීම් සඳහා ද ගී ගැයුවා ය; ලෙස්ටර් ජේම්ස් පීරිස්ගේ රේඛාව (1956) චිත්රපටයට ද ඇගේ හඬ එක් විය. 1964 දී පැවති ප්රථම සරසවිය සම්මාන උළෙලේ දී නන්දා මාලිනිය හොඳම ගායිකාවට හිමි සම්මානය දිනාගත් අතර, 1965 පැවති දෙවන සරසවිය උළෙලේ දී ගැටවරයෝ චිත්රපටයේ හීන හතක් මැද ගීතය වෙනුවෙන් ලතා හොඳම ගායිකාව ලෙස සම්මාන ලැබුවා ය. පසුව නාරිලතා, ඔක්කොම කණපිට සහ චිට්ටි යන චිත්රපට වෙනුවෙන් ද තවත් තෙවරක් ඇය එම සම්මානය දිනාගත්තා ය. සිනමාවට අමතරව, චිත්රපටවලට කිසිසේත් සම්බන්ධ නොවන අග්රගණ්ය සරල ගී රැසක් ද ඈ දායාද කළා ය: සී. ටී. ප්රනාන්දු සමඟ ගැයූ සැළලිහිණි කොවුල් හඬ, මල්බර හිමිදිරියේ පිපුණේ සහ ආදරයේ රන් විමනේ, මෙන්ම රොන් සොයා පියඹන, දේදුන්නෙන් එන සමනලුනේ, සහ වික්ටර් රත්නායකයන් සමඟ ගැයූ ගහ කොළ මල් ඒ අතර වේ. මේ සියල්ල අතර ඇයට කිසිදු විධිමත් ශාස්ත්රීය සංගීත පුහුණුවක් නොතිබීම විශේෂත්වයකි.
වල්පොල යුවළ
1958 අප්රේල් 7 වන දින — Sunday Observer පුවත්පතට අනුව එය 1957 දී ය; විවාහ උත්සවය පැවැත්වුණේ කොල්ලුපිටියේ සිරිකොත මන්දිරයේ දී ය — ඇය ධර්මදාස වල්පොල සමඟ විවාහ වූ අතර, ලතා ප්රනාන්දු 'ලතා වල්පොල' බවට පත් වූවා ය. එකල ප්රමුඛතම පිරිමි පසුබිම් ගායන ශිල්පියා මෙන්ම බටනලාව, වයලීනය, තබ්ලාව සහ හාමෝනියම් වාදකයකු ද වූ ඔහු සමඟ එක්ව ඈ දශක තුනක් පුරා චිත්රපට තිස්පහකට ආසන්න සංඛ්යාවකට ගීත පටිගත කළා ය. මෙම ගායක යුවළ පිළිබඳ කෙරෙන විවරණවල දී ඇතැම් විට මේ බැඳීම මඟහැරී ගිය ද, එය කිසිසේත් නොවිය යුත්තකි: මන්දයත් 1950 සහ 60 දශකවල සිංහල සිනමා ප්රේමයේ සැබෑ නාද රටාව වූයේ එකිනෙකා අමතමින් ගැයූ මේ දෙදෙනාගේ ම හඬ නිසාවෙනි. ධර්මදාස වල්පොල 1983 දෙසැම්බර් 25 වන දින අභාවප්රාප්ත විය.
ඇගේ දරුවන් — ගිටාර් වාදකයකු සහ සංගීත නිර්මාණකරුවකු වූ මහින්ද බණ්ඩාර සමඟ විවාහ වූ ගායිකා ධම්මිකා, අමිත්, සුනෙත්, චමින්ද ඇතුළු දරුවෝ — එම සංගීත උරුමය ඉදිරියට ගෙන ගියහ. ධම්මිකා සහ මහින්ද ඇයව අසූ ගණන්වල අග භාගය දක්වා ම ප්රසංග වේදිකාවේ ගායනයෙහි රඳවා තබා ගැනීමට කටයුතු කළහ.
ගැයූ ගීත කොපමණ ද?
ඇය ගැයූ මුළු ගීත සංඛ්යාව කෙතෙක් දැයි කිසිවෙකුත් නිශ්චිතව නොදන්නා අතර, මූලාශ්ර පවා ඒ පිළිබඳ එකඟතාවකට පැමිණීමට උත්සාහ නොකරයි. ඇගේ ඉංග්රීසි විකිපීඩියා ලිපියේ එක් ඡේදයක දැක්වෙන්නේ ඇය චිත්රපට 600කට ආසන්න සංඛ්යාවක් සඳහා ගීත 6,750ක් පමණ ගයා ඇති බවයි; තවත් පේළි කිහිපයකට පසු එහි ම සඳහන් වන්නේ ඇය සමස්තයක් ලෙස ගීත 10,000කට වඩා ගයා ඇති බවකි. Sunday Observer පුවත්පතේ සමරු සටහනේ දැක්වෙන්නේ ඇය චිත්රපට විසිදෙකකට පමණක් හඬ මුසු කළ බවයි. 2006 දී ගී පද රචක කරුණාරත්න අබේසේකරයන් වෙනුවෙන් පැවති උපහාර ප්රසංගයක දී ලතා වල්පොල ප්රකාශ කළේ තමා චිත්රපට ගීත 550ක් පමණ ගයා ඇති බවත්, ඉන් අඩකටත් වඩා ඔහුගේ පද රචනා වූ බවත් ය. සැබෑව නම්, ගුවන්විදුලිය, සිනමාව, කැසට්/තැටි සහ රූපවාහිනිය වෙනුවෙන් දශක අටක් පුරා ඇය පටිගත කළ ගීත සංඛ්යාව එකල කිසිවෙකුත් ගණනය නොකළ තරම් අතිවිශාල වූ බවයි.
ඇය 2005 දී කලාසූරී සම්මානයෙන් ද, 2017 දී දේශමාන්ය සම්මානයෙන් ද පිදුම් ලැබුවා ය. ඇගේ අවසන් ප්රසංගය වූ පෙම් රජ්ජයේ, ඇගේ 91 වන උපන්දිනය නිමිත්තෙන් 2025 නොවැම්බර් මස වේදිකාගත විය. එහිදී රැස්ව සිටි පිරිස අමතමින් ඈ පැවසුවේ, "මට අනූ එකක් නෙවෙයි, මට දහනවයයි" යනුවෙනි. ඉන් සති හයකට පසු, 2025 දෙසැම්බර් 27 වන දින ශ්රී ජයවර්ධනපුර රෝහලේ දී අභාවප්රාප්ත වූ ඇගේ දේහය, දෙසැම්බර් 31 වන දින පූර්ණ රාජ්ය ගෞරව සහිතව බොරැල්ල කනත්තේ දී මිහිදන් කෙරිණි.