එය ගැමි මුතුන්මිත්තන් පරපුරෙන් පරපුරට කියා දුන්, කවුරුත් දන්නා සුප්රකට ගැමි උපහාස කතාවකි: නරියෙකු මිනිස් දුවක සරණපාවාගෙන, තම නෑදෑයන්ට හඳුන්වා දීමට යාමේ අපූරු කතාවයි. 1960 දී කොළඹ තර්ස්ටන් විද්යාලයේ ගුරුවරයෙකු මෙම කතාව නරි බෑනා නමින් පාසල් වේදිකාවට ගෙන ආවේ, ඊට පෙර සිංහල නාට්ය කලාවේ සිදු නොවූ විරූ අපූර්වත්වයක් එක් කරමිනි. ඔහු කළේ නාට්යයක් ලියා තැනින් තැනට ගීත ඔබ්බවාලීම නොවේ. ගැමියන් අතර දැනටමත් ගායනා කෙරෙමින් පැවති ජනකවි තනු ආශ්රයෙන් සමස්ත නාට්යයම නිර්මාණය කිරීමයි. ඒ නිසාම ප්රේක්ෂකයා නාට්යය දැකීමටත් පෙර සිටම එහි තනු හොඳින් දැන සිටියේය. විවිධ නිෂ්පාදන ඔස්සේ එම නාට්යය වසර හතළිහක් මුළුල්ලේ වේදිකාගත විය.
ඒ ගුරුවරයා අන් කවරෙකුත් නොව දයානන්ද ගුණවර්ධනයන්ය. සිංහල වේදිකාවට නරි බෑනා ගී නාදය කිසිදා අමතක කළ නොහැකි වූ බව පැවසීම අතිශයෝක්තියක් නොවේ.
හල්ගම්පිටියේ සිට ආනන්දයට
ඔහු 1934 ඔක්තෝබර් 15 වන දින කොළඹට උතුරින් පිහිටි උඩුගම්පොළ, හල්ගම්පිටියේදී උපත ලැබුවේ ඉංග්රීසි ගුරුවරයෙකු වූ දොන් සයිමන් මහතාගේ පුතණුවන් ලෙසිනි. 1943 සිට 1946 දක්වා උඩුගම්පොළ රජයේ පාසලෙන් මූලික අධ්යාපනය ලැබූ ඔහු, පසුව වේයන්ගොඩ රජයේ මධ්ය මහා විද්යාලයට ඇතුළත් විය. අනතුරුව 1951 දී, එකල පරපුරේ ලේඛකයන් හා ගුවන්විදුලි ශිල්පීන් රැසක් බිහිකළ කොළඹ ආනන්ද විද්යාලයට ඇතුළත් විය. එහිදී නාට්ය සංගමයේ සක්රිය සාමාජිකයෙකු වූ හෙතෙම, භූගෝල විද්යා සංගමයේ උප සභාපති ධුරය දැරූ අතර, දක්ෂතම ශිෂ්යභට කුසලානයත්, ඩී. බී. ජයතිලක සාහිත්ය ත්යාගය සහ අමරසේන කලා සම්මානයත් දිනාගත්තේය.
1957 දී ඔහු පේරාදෙණිය විශ්වවිද්යාලයට පිවිසියේය. ඔහු එහිදී ලැබූ උපාධිය පිළිබඳ වාර්තාවල යම් පරස්පරතා දක්නට ලැබේ: ඔහුගේ සමරු වෙබ් අඩවියේ සඳහන් වන්නේ ඔහු එම වසරේදී භූගෝල විද්යාව පිළිබඳ ශාස්ත්රවේදී (ගෞරව) විශේෂ උපාධියක් ලැබූ බවයි; එහෙත් විකිපීඩියාවේ සඳහන් වන්නේ ඔහු සාමාන්ය කලා විභාගය (General Arts Qualifying Examination) පමණක් සම්පූර්ණ කළ බවයි. එම වසරේදීම ඔහු මොස්කව් නුවර පැවති ජාත්යන්තර ශිෂ්ය හා තරුණ උළෙලට සහභාගී විය. උඩුගම්පොළ ගම්මානයෙන් බිහිවූ ගැමි තරුණයෙකුට වයස අවුරුදු විසිතුනේදී ලැබුණු මෙම අවස්ථාව සුවිශේෂී ජයග්රහණයක් විය.
ඔහු 1967 සැප්තැම්බර් 28 දින ගම්පහ ඉරංගනී රණතුංග මෙනවිය සමඟ විවාහ විය. ඔවුනට දරුවන් තිදෙනෙකු විය.
වේදිකාව ගැමි හඬින් නින්නාද කිරීම
විවිධ මූලාශ්රයන්ට අනුව නරි බෑනා නාට්යයේ මුල් නිෂ්පාදනය 1960 හෝ 1961 ලෙස දැක්වේ — ඔහුගේම නිර්මාණ ලේඛනයන්ට අනුව තර්ස්ටන් විද්යාලයේ ප්රථම නිෂ්පාදනය 1960 දී ද, ආධුනික නාට්ය සංගමය (Amateur Drama Society) මඟින් කළ දෙවන නිෂ්පාදනය 1961 දී ද සිදුවිය. කෙසේ වෙතත්, එහි නිර්මාණාත්මක ශෛලිය පිළිබඳ කිසිදු විවාදයක් නොමැත. ප්රවීණ සංගීතවේදී ලයනල් අල්ගමයන් සමඟ එක්ව ගැමි ජනකවි තනු ඇසුරින් නාට්යයේ සංගීතය නිර්මාණය කළ අතර, එහි එන ගීත ද්විත්වයක් වේදිකාවෙන් ඔබ්බට ගොස් ස්වාධීන ගීත ලෙස ජනප්රියත්වයට පත්විය: ඇහැළ මලින් ගස් පිරිලා සහ කුමටද සොබනියේ ඒ ගීත දෙකයි.
ඔහුගේ නාට්ය නිර්මාණ චාරිකාව එතැනින් නොනැවතුණි. ජෝන් මැඩිසන් මෝර්ටන්ගේ Box and Cox නම් ඉංග්රීසි ප්රහසනය ඇසුරින් කළ කාමරේ පොරේ නාට්යය මුලින් වේදිකාගත වූයේ කිසිදු ගීතයකින් තොරවය. බෝමාර්ෂේගේ The Marriage of Figaro ඇසුරින් නිර්මාණය වූ බක්මහ අකුණු 1962 හෝ 1963 දී වේදිකාවට පැමිණි අතර, ශ්රී ලංකාවේ ප්රථම වරට කැරකෙන වේදිකාව හඳුන්වා දෙනු ලැබුවේ එම නාට්යයෙනි. එය කෙතරම් සාර්ථක වූවාද යත්, 1969 දී බක්මහ දීගේ නමින් සිනමාවට ද නැඟිණි. ඉන් අනතුරුව බල්ගේරියානු Golemanov නාට්යය ඇසුරින් ඇමති පට්ටම, කොළඹ විශ්වවිද්යාලයේ සිංහල සංගමය වෙනුවෙන් පිඟුත්තර, ජසයා සහ ලෙන්චිනා, ජීවන වංචාව හෙවත් ඉබිකට්ට, විකාරයේ ආකාරය, කබායේ හබේ, සහ චාල්ස් ඩයස්ගේ මුල් කෘතියක් ඇසුරින් ලක්ෂ්මන් ජයකොඩි සමඟ එක්ව කළ පද්මාවතී ඇතුළු නාට්ය දහසයක් ඔහු අතින් බිහිවිය.
ඔහුගේ පසුකාලීන නාට්ය අතුරින් නිර්මාණ ද්විත්වයක් සුවිශේෂී වේ. ගජමන් නෝනා කිවිඳියගේ ජීවිත කතාව ඇසුරින් නිර්මාණය වූ ගජමන් පුවත (1975), සිංහල නාට්ය කලාවේ ප්රථම වාර්තා නාට්යය (documentary-drama) ලෙස සැලකේ. ඔහු සිංහල වේදිකාවට හඳුන්වා දුන් නවමු ශානරයක් වූ එහි, නිශ්ශංක දිද්දෙණිය ගැයූ සසඳර මන නන්ද ගීතය අදටත් නාට්යයෙන් බැහැරව පවා ජනප්රියව පවතී. 1983 දී වේදිකාගත වූ මධුර ජවනිකා ඊටත් වඩා පුළුල් පරාසයක විහිදුණු නිර්මාණයකි: රාම-රාවණා යුද්ධයේ සිට බටහිර ආක්රමණිකයන්ගේ පැමිණීම ඔස්සේ මැදපෙරදිග ඩුබායි කරා ගෘහ සේවයට යන ශ්රී ලාංකික කාන්තාවන්ගේ ඉරණම දක්වා දිවෙන ඓතිහාසික අනුක්රමයක් එයින් නිරූපණය විය. එය 1984 දී නාට්ය කලාව වෙනුවෙන් පිරිනැමෙන සාම සම්මානයෙන් පිදුම් ලැබීය. රෝහණ බැද්දගේ සංගීතවත් කළ, නිශ්ශංක දිද්දෙණිය සහ ජයලත් මනෝරත්න ගැයූ ගම්වල සැමතැන ගීතය ද නාට්යයෙන් ඔබ්බට ගොස් අතිශය ජනප්රිය වූ තවත් එවැනි වේදිකා ගීතයකි.
1986 දී කළ ආනන්ද ජවනිකා නාට්යය 1987 රාජ්ය නාට්ය උළෙලේදී හොඳම අධ්යක්ෂණය සහ හොඳම තිර රචනය සඳහා වන විශේෂ සම්මානය දිනාගත් අතර, සංගීතය, වේදිකා පරිපාලනය සහ රංගනය සඳහා වන සහතිකපත් ද හිමිකර ගත්තේය. 1970 ගණන්වලදී ඔහු විසින් ආරම්භ කරන ලද ‘නළු කීර්ති සභා’ නාට්ය කණ්ඩායම ඔහුගේ ඇවෑමෙන් පසුව ද සක්රියව පැවතිණි.
ශ්රී ලංකා ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ වසර විසිඅටක මෙහෙවර
වේදිකා නාට්යය ඔහුගේ නිර්මාණ දිවියේ දෘශ්යමාන අර්ධය පමණි. අනෙක් අර්ධය වූයේ ගුවන්විදුලියයි. 1961 සිට 1989 දක්වා ශ්රී ලංකා ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ වැඩසටහන් නිෂ්පාදකවරයෙකු ලෙස කටයුතු කළ ඔහු, පසුව විශ්රාම යාමට පෙර එහි ශ්රව්ය පර්යේෂණ ඒකකයේ (1989–90) සහ ඉංග්රීසි සේවයේ (1990–92) වැඩසටහන් අධ්යක්ෂවරයා ලෙස ද සේවය කළේය.
මයික්රෆෝනයක් ඉදිරියේ වේදිකා නාට්ය පිටපතක් කියවීමෙන් ඔබ්බට ගොස් සිංහල ගුවන්විදුලි නාට්ය කලාව ස්වාධීන මාධ්යයක් බවට පත්වූයේ එම යුගයේදීය. දයානන්ද ගුණවර්ධනයන්ගේ දායකත්වය වූයේ ගුවන්විදුලි නාට්යය සංගීතමය රූපයක් ලෙස සැලකීමයි — කිසිවක් නොපෙනෙන ශ්රාවකයෙකු තුළ නියම මොහොතේ ගලා එන ගීත ඛණ්ඩයකින් මෙනෙහි කළ හැකි හැඟීම් සමුදාය පිළිබඳව ඔහු ගැඹුරින් කල්පනා කළේය. මෙම ශිල්පය නිසි ලෙස හැදෑරීම සඳහා ගුවන්විදුලි සංස්ථාව ඔහුව විදේශ පුහුණුව සඳහා යොමු කළේය: 1962 දී ජාත්යන්තර නාට්ය සම්මේලනයේදී ශ්රී ලංකාව නියෝජනය කළ ඔහු රුමේනියාව, බල්ගේරියාව, චෙකොස්ලොවැකියාව සහ රුසියාව යන රටවල නාට්ය කලාව හැදෑරීය. 1966 දී බීබීසී (BBC) ආයතනයේ ගුවන්විදුලි හා රූපවාහිනී මාධ්ය හැදෑරීම සඳහා පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය ශිෂ්යත්වයක් දිනාගත්තේය. 1979 දී නොබැඳි රටවල ප්රථම රූපවාහිනී උළෙලේ ශ්රී ලංකා නියෝජිතයා වූ ඔහු, 1991 දී බුදුදහම සහ කොරියානු නාට්ය කලාව පිළිබඳ පර්යේෂණ කිරීම සඳහා දකුණු කොරියානු ශිෂ්යත්වයක් ද ලැබීය.
ඔහු කුරුළු බැද්ද, රන් සළු සහ වෙසතුරු සිරිත වැනි චිත්රපටවල රංගනයෙන් ද දායක වූ අතර, නාට්ය හා කාව්ය ග්රන්ථ දොළහක් පමණ ප්රකාශයට පත් කළේය. නාට්යවලින් පරිබාහිරව ඔහු රචනා කළ ගී පද අතර සෝමදාස ඇල්විටිගලයන් සංගීතවත් කළ, අමිතා වැදිසිංහ ගැයූ කන්ද උඩින් සහ ජයලත් මනෝරත්න සමඟ තිසගෝතමී සරච්චන්ද්ර ගැයූ පුංචි රුවන් ගීත සුවිශේෂී වේ.
‘ජුබාල්’
සගයන් ඔහුව හැඳින්වූයේ ‘ජුබාල්’ යන නමිනි — බයිබලයේ උත්පත්ති පොතට අනුව, වීණා සහ නළා වයන සියල්ලන්ගේම පියා නොහොත් ආදිතමයා වන්නේ ජුබාල්ය. එහෙත් එම නම ඔහුට පටබැඳුණු ආකාරය පැහැදිලි කරන මූලාශ්රයක් හමු නොවේ. එල්ෆින්ස්ටන් රඟහලේදී සිදුවූ හදිසි අනතුරකින් පසු කොළඹ මහ රෝහලට ඇතුළත් කළ ඔහු 1993 ජුනි 24 වන දින අභාවප්රාප්ත විය; එවිට ඔහුගේ වයස අවුරුදු පනස් අටකි. ඔහුගේ උපන්බිමට නුදුරු උඩුගම්පොළ ඇහැළගහහේනේදී ඔහුගේ දේහය මිහිදන් කෙරිණි.
ඔහුගේ වියෝවෙන් පසු එම නිර්මාණවල පැවැත්ම එක ලෙස නොපැවතිණි. තවදුරටත් වේදිකාගත නොවන ඔහුගේ නාට්ය යළි කරළියට ගෙන ඒම සඳහා අරමුදල් රැස්කිරීමේ අරමුණින් යුතුව, 2007 දී නාට්ය කණ්ඩායමක් විසින් ජෝන් ද සිල්වා සමරු රඟහලේදී ගජමන් පුවත යළි වේදිකාගත කරන ලදී (රත්මලී ගුණසේකර ගජමන් නෝනා ලෙසත්, නිශ්ශංක දිද්දෙණිය ඇලපාත මුදලි ලෙසත් රඟපෑ අතර, සංගීතය හා නර්තනය රෝහණ බැද්දගේ විසිනි). එකල නරි බෑනා, ජසයා සහ ලෙන්චිනා, කාමරේ පොරේ සහ මධුර ජවනිකා තවමත් වේදිකාගත වෙමින් පැවතිය ද, අනෙක් බොහෝ නිර්මාණ අභාවයට ගොස් තිබිණි.
එහෙත් කිසිදා වියැකී නොගොස් නොනැසී පැවතියේ එම ගීත සමුදායයි. ජනකවි තනුවකට වේදිකා ගී පද මුසුකොට, ප්රේක්ෂකයා විසින් රඟහලෙන් පිටතට ගෙන ගොස්, එම නිර්මාණකරු විසින්ම ගුවන්විදුලි නිෂ්පාදකයෙකු ලෙස ගුවන්විදුලියෙන් ප්රචාරය කිරීම — දයානන්ද ගුණවර්ධනයන් ගොඩනැඟූ ඒ අසිරිමත් කලා චක්රය නිසා, ඔහුගේ නාට්යයක් කිසිදා නුදුටු ශ්රාවකයෙකුට වුවද අදටත් එහි ගී පද පේළි දෙකක් හෝ නිරායාසයෙන් ගායනා කළ හැක්කේ එබැවිනි.