1968 වසරේදී කොළඹින් බිහිවූ එක්තරා සංගීතඥයෙක්, සැන්ඩ්රා එඩීමා (Sandra Edema) නම් ගායන සහකාරිය සමඟ බීබීසී (BBC) රූපවාහිනී මැදිරියක සිට ටොප් ඔෆ් ද පොප්ස් (Top of the Pops) වැඩසටහන වෙනුවෙන් "ෆීල් ලයික් අ ක්ලවුන්" (Feel Like a Clown) ගීතය ගායනා කළේය. මේ දිවයිනෙන් බිහිවූ සංගීතඥයන් අතරින් මෙවන් විරල භාග්යයක් අත්කර ගත්තේ අතළොස්සක් පමණි. එම වසරේදීම මේ දෙපළ බටහිර ජර්මනියේ බීට් ක්ලබ් (Beat Club) වැඩසටහනේදී ද එම ගීතය ගැයූ අතර, එම ගී තැටියේ 'B-පැත්ත' (B-side) වූ "රේන්බෝ ලෑන්ඩ්" (Rainbow Land) ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේදී 'A-පැත්ත' ලෙස නිකුත් විය. පසුකලෙක එහි නිර්මාතෘවරයා ලාංකිකයෙකු බව නොදත් සයිකඩෙලික් රොක් (psychedelic rock) සංගීත ලෝලීන් අතර එය අතිශය වටිනා එකතුකරන්නන්ගේ අංගයක් (collector's item) බවට ද පත්විය.
ඔහුගේ නම නිමල් මෙන්ඩිස් ය. එහෙත් සිය මව්බිම තුළ ඔහු සිහිපත් වන්නේ මුළුමනින්ම වෙනස් වූ ගීත දෙකක් හේතුවෙනි. එම ගීත දෙක සිංහල සංගීතය තුළ කෙතරම් ගැඹුරින් මුල් බැසගෙන තිබේද යත්, ඒවාට ආදරය කරන බොහෝ දෙනෙකු ඒවායේ සැබෑ නිර්මාතෘවරයා කවුරුන්දැයි කිසිදා විමසා නැත. විශේෂත්වය වන්නේ ඒ ගීත දෙකම මුලින්ම රචනා වූයේ ඉංග්රීසි බසින් වීමයි.
ටොප් ඔෆ් ද පොප්ස් වේදිකාවට ගිය කොළඹ ගීත රචකයා
1950 දශකයේ අගභාගයේදී ලංකා ගුවන්විදුලි සේවය (Radio Ceylon) ඔස්සේ නිමල් මෙන්ඩිස්ගේ නිර්මාණ ප්රචාරය වන්නට විය. එය බැලූ බැල්මට පෙනෙනවාට වඩා ඉමහත් වැදගත්කමකින් යුක්ත විය. මන්දයත් එකල ලංකා ගුවන්විදුලියේ වෙළෙඳ සේවය සමස්ත ඉන්දියාව පුරාම ශ්රවණය කළ හැකි, දකුණු ආසියාවේ ප්රබලතම ගුවන්විදුලි නාලිකාව වූ බැවිනි. "කැන්ඩියන් එක්ස්ප්රස්" (Kandyan Express), "චෙරි බ්ලොසම් ට්රී" (Cherry Blossom Tree), "බටර්ෆ්ලයි ඉන් ද රේන්" (Butterfly in the Rain), "ෂැම්පේන් බ්ලූස්" (Champagne Blues) වැනි ඔහුගේ ගීත ඉල්ලා සමස්ත උපමහාද්වීපයෙන්ම ශ්රාවකයෝ ලිපි එවන්නට වූහ. ඉංග්රීසි විකිපීඩියාව මේවා "පනහ දශකයේ අගභාගයේ ශ්රී ලංකාවේ අංක එකේ ජනප්රිය ගීත" ලෙස හඳුන්වයි. එහෙත් එය බැහැර කළ යුතු ප්රකාශයකි; මන්ද එකල ලංකාවේ 'අංක එක' තේරීමට නිල සංගීත දර්ශකයක් නොතිබිණි. නමුත් කිසිදු සැකයකින් තොරව කිව හැක්කේ, ඒ ගීත සෑම තැනකම පාහේ රැව්පිළිරැව් දුන් බවයි.
බ්රිතාන්යයේදී ඔහුගේ ගීත විසි දෙකක් ප්රකාශයට පත් විය. "කැන්ඩියන් ඩාන්ස්" (Kandyan Dance) නම් වාදන ඛණ්ඩය ජර්මනියේදී ෆ්රීඩෙල් බර්ලිප් (Friedel Berlipp) සහ ඔහුගේ වාද්ය වෘන්දය විසින් පටිගත කරන ලද අතර, එය රේඩියෝ ලක්සම්බර්ග් (Radio Luxembourg) නාලිකාවේ දෙවැනි ස්ථානය දක්වා ඉහළට පැමිණියේය. රේඩියෝ ලක්සම්බර්ග් යනු එකල රාත්රී කාලයේදී සමස්ත යුරෝපයෙන් අඩක්ම පාහේ සවන් දුන් සුප්රකට ඉංග්රීසි ගුවන්විදුලි සේවයයි. ඩෙකා (Decca) සමාගම විසින් බ්ලැක් පර්ල්ස් ඇන්ඩ් ග්රීන් ඩයමන්ඩ්ස් (Black Pearls & Green Diamonds) නමින් ඇල්බමයක් නිකුත් කළ අතර, ඊට ඇතුළත් වූයේ 'වන් ටූ ඇන්ඩ් ත්රී' (One Two and Three) නම් බ්රිතාන්ය ජනප්රිය සංගීත කණ්ඩායම විසින් ගායනා කරන ලද නිමල් මෙන්ඩිස්ගේ ගීත අටකි.
මෙහි ඉදිරියට කියැවෙන සියල්ලටම පසුබිම වන්නේ එයයි. නිමල් මෙන්ඩිස් යනු බටහිර පොප් ගුවන්විදුලි සංගීතයෙන් ආභාසය ලැබූ, යතුරුපුවරුවක් අබියස හිඳ ඉංග්රීසි බසින් තනු හා පද රචනා කර, අනතුරුව ඒවා සිංහලයට පෙරළීම සඳහා වෙනත් අයෙකු වෙත භාර දුන් කොළඹ විසූ නිර්මාණකරුවෙකි.
පණම් අට
1974 වසරේදී ඔහු කළු දිය දහර චිත්රපටයේ සංගීත අධ්යක්ෂවරයා ලෙස කටයුතු කළ අතර, යටත්විජිත ලංකාව පසුබිම් කරගනිමින් ඒ සඳහා ඉංග්රීසි බසින් ගීතයක් නිර්මාණය කළේය. එහි කථකයා වන්නේ සිය සමස්ත ශ්රම ජීවිතයේම හිමිකරු බවට පත්ව සිටින ස්වාමියා අමතන වතු කම්කරුවෙකි. ගීතයේ පළමු අන්තරාය ගෙතෙන්නේ 'පණම් අටක' වැටුප් වැඩිවීමක් වටා ය — එය දරුවා ඉදිරියට බත් මිටක් තැබීමට යන්තම් සෑහුණ ද, කිසිසේත්ම ප්රමාණවත් නොවන්නකි. දෙවැනි අන්තරායෙන් සිහිපත් කරන්නේ තැලුම් පෙළුම්, දණගැසීම් සහ වෙවුලන හඬයි. අනතුරුව ගීතයේ රිද්මය උච්චස්ථානයට එළඹෙමින් විමසා සිටින්නේ, ස්වාමියා සහ සේවකයා අතර ඇති මේ ලණු ඇදිල්ල කවදා හෝ අවසන් වී ඔවුන් දෙදෙනා යහළුවන් විය හැකිද කියා ය.
එය සිංහලට පරිවර්තනය කළේ කරුණාරත්න අබේසේකරයන් විසිනි. චිත්රපටය තුළ ඇසෙන සිංහල ගායනය ඉදිරිපත් කළේ 'ලොස් කැබලෙරොස්' (Los Caballeros) කැලිප්සෝ කණ්ඩායමේ නෙවිල් ප්රනාන්දු ය. එකල ඔහු ලියුකේමියා (leukaemia) රෝගයට ප්රතිකාර ලබමින් සිටියේය. පටිගත කිරීම් අවසානයේ ඔහු නිමල් මෙන්ඩිස් සහ කරුණාරත්න අබේසේකර දෙසට හැරී කියා සිටියේ චිත්රපටය තිරගත වන තුරු තමා ජීවතුන් අතර නොසිටිනු ඇති බවයි. 1975 අප්රේල් 23 වැනි දින, තිස්අට හැවිරිදි වියේදී ඔහු මෙලොවින් සමුගත්තේය.
එහෙත් බොහෝ විට එහි ආරම්භක පද අනුව පණම් අටෙන් ලෙස ද හඳුන්වනු ලබන මාස්ටර් සර් (Master Sir) ගීතය වඩාත් සමීප වන්නේ වෙනත් හඬකට ය. චිත්රපටයේ නාමාවලිය පසුබිමින් එය ගායනා කළේ නීලා වික්රමසිංහ ය. ඉංග්රීසි මුල් නිර්මාණයේ 4/4 රිද්ම සැකැස්ම සහ ගිටාර් වාදන රටා මත පදනම් වූ ඇගේ එම ගායනය, වසර තිහකට අධික කාලයක් පුරා ගුවන්විදුලියේ නොමැකී රැඳී තිබේ. ප්රවීණ නිවේදක වර්නන් කොරෙයා (Vernon Corea) බීබීසී ලන්ඩන් ගුවන්විදුලියේ (BBC Radio London) ලන්ඩන් සවුන්ඩ්ස් ඊස්ටර්න් (London Sounds Eastern) වැඩසටහන ඔස්සේ එය බ්රිතාන්යයේ වෙසෙන ලාංකිකයන් වෙත ගෙන ගියේය. පසුකලෙක භාතිය සහ සන්තුෂ් ද ඊට නිල අවසරය සහිත ප්රතිනිර්මාණයක් (cover) එක් කළහ. 2014 ඔක්තෝබර් මාසයේදී නීලා වික්රමසිංහ ආනන්ද විද්යාලයීය කුලරත්න ශාලාවේදී මෙම ගීතය මුල්කරගනිමින් සම්පූර්ණ ප්රසංගයක්ම පැවැත්වූවා ය; ඇය 2022 ජනවාරි මාසයේදී මිලානෝ නුවරදී ශ්රී ලංකාවේ කොන්සල් ජනරාල් ධුරය හොබවමින් සිටියදී අභාවප්රාප්ත වූවා ය.
මෙහි කාලවකවානු පිළිබඳ තොරතුරු එකිනෙකට පරස්පර වන අතර, එය එසේම සඳහන් කිරීම වඩාත් උචිත ය. චිත්රපටය නිකුත් වූ වසර සාමාන්යයෙන් 1974 ලෙස දැක්වේ; විකිපීඩියාවේ තොරතුරු පුවරුව ගී තැටිය නිකුත් වූ දිනය 1975 නොවැම්බර් 25 ලෙසත්, පටිගත කළ වසර 1974 ලෙසත් දක්වමින් එය කොළඹ 07 ශ්රී ලංකා ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ මැදිරියේ සිදු වූවක් බව පවසයි. එහෙත් එම ලිපියේම පෙළෙහි සඳහන් වන්නේ පටිගත කිරීම හැඳල විජය චිත්රාගාරයේදී සිදුවූ බවයි. 2014 දී සරසවිය පුවත්පතට අදහස් දක්වමින් නීලා වික්රමසිංහ පැවසුවේ තමා එය මුලින්ම ගැයුවේ 1973 දී බවයි. කෙසේ වෙතත්, චිත්රපටය තිරගත වීමට පෙර ගීතය පටිගත කෙරුණු බවට මේ සියලු මූලාශ්ර එකඟ වේ.
බෑන්ක්ස් ඔෆ් ද රිවර් (ගඟ අද්දර)
ශ්රී ලාංකේය සිනමාවේ ප්රථම කාන්තා අධ්යක්ෂවරිය වූ සුමිත්රා පීරිස්ගේ මුල්ම චිත්රපට ද්විත්වයේ සංගීත අධ්යක්ෂණය කළේ නිමල් මෙන්ඩිස් ය. 1978 තිරගත වූ ගැහැනු ළමයි චිත්රපටය තුළින් සුනිල් ආරියරත්නයන්ගේ පද රචනයකට නීලා වික්රමසිංහ ගැයූ වියෝ ගී ගැයෙනා හදේ ගීතය ඇගේ ප්රථම චිත්රපට ඒකල ගායනය බවට පත්විය. අනතුරුව ලෙටීෂියා බොතේජුගේ නවකතාවක් ඇසුරින් තිස්ස අබේසේකරයන් විසින් තිර රචනය කර, කැළණි ගඟබඩ පසුබිම් කරගත් ගඟ අද්දර (1980) නිර්මාණය විය.
මෙන්ඩිස් එහි තේමා ගීතය ඉංග්රීසියෙන් රචනා කළේ "බෑන්ක්ස් ඔෆ් ද රිවර්" (Banks of the River) නමිනි. ඒ වන විටත් නිමල් මෙන්ඩිස් වෙනුවෙන් උපුල් නුවන් විදහා ගීතය සිංහලට පරිවර්තනය කර තිබූ පානදුරේ විසූ දෙමළ ජාතික ගීත රචකයෙකු වූ ඔගස්ටස් විනයාගරත්නම් (Augustus Vinayagaratnam) මෙහි පරිවර්තනය සිදු කළේය. ගඟ අද්දර ගීතය ගායනා කළේ චිත්රපටයේ ප්රධාන නළුවා මෙන්ම එකල මෙරට සිටි අතිශය ජනප්රියම චරිතයක් වූ විජය කුමාරතුංග ය; එහෙත් ඒ මොහොත වන තුරු ඔහු කිසිසේත්ම ගායකයෙකු වී නොසිටියේය.
මේ ගීතය ඔහුව පසුබිම් ගායකයෙකු බවට පත් කළේය. ඔහු දිගටම ගීත පටිගත කළ අතර, 1988 පෙබරවාරියේදී ඝාතනයට ලක්වීමෙන් වසර දෙකකට පසු හොඳම පසුබිම් ගායකයාට හිමි සරසවිය සම්මානයෙන් ද පිදුම් ලැබීය. එම වසරේ සරසවිය සම්මාන උළෙලේදී හොඳම චිත්රපටය, හොඳම අධ්යක්ෂණය, හොඳම සංගීත අධ්යක්ෂණය සහ හොඳම නිළිය (වසන්ති චතුරානි) ඇතුළු සම්මාන රැසක් ගඟ අද්දර දිනාගත්තේය. එය තිරගත වූ වසර ද නිශ්චිතවම තහවුරු වී නැත: විකිපීඩියාව 1980 දක්වන අතර, 2018 ඩේලි මිරර් පුවත්පතේ පළවූ ලිපියක "ගඟ අද්දර තිරගත වී වසර 20 කට පසු, එනම් 1999 දී" පැවැත්වූ උපහාර උළෙලක් ගැන සඳහන් වීමෙන් එය 1979 විය හැකි බව හැඟවේ.
ට්රලලලලා යූ, ට්රලලලලා මී
එම චිත්රපටයම ආරම්භ වන්නේ නිමල් මෙන්ඩිස්ගේ දෙවැනි තනුවකිනි. එය නිර්මාණය වූ ආකාරය පිළිබඳ කතාව මෙහි වඩාත්ම මැනවින් ලේඛනගතව ඇති පටිගත කිරීම් අත්දැකීමයි.
එහි ඉංග්රීසි මුල් නිර්මාණය හිතාමතාම කරන ලද නිරර්ථක, සැහැල්ලු වදන් මාලාවක් (deliberate nonsense) විය. "Tralalalala you / Tralalalala me / Tralalalala sing together / Tralalalala we" යනුවෙන් එහි ප්රධාන පද පේළිය ගලා ගිය අතර, දෙවැනි අන්තරාය "Swim like a fish / Fly like a bird / Be happy, little boy, little girl" ආදී වශයෙන් විය. විනයාගරත්නම්ට පැවරුණේ අසීරුතම කාර්යයයි: එනම් ඉංග්රීසි මුල් ගීතය කිසිදා නොඅසන ප්රේක්ෂක පිරිසකට ගැළපෙන අයුරින්, එහි තිබූ එම බොළඳ සුරතල් බව රැකගනිමින් ගීතය ප්රතිනිර්මාණය කිරීමයි.
1978 මාර්තු 31 වැනි දින, එවකට තිස් හැවිරිදි පමණ වියේ පසුවූ වික්ටර් සිල්වා සහ දොළොස් හැවිරිදි නිරාෂා පෙරේරා යන ගායක ගායිකා යුවළ බොරැල්ලේ අගරදගුරු නිවස අසල පිහිටි ශබ්දාගාරයකට ගියේ සංඝමිත්තා බාලිකා විද්යාලයේ ප්රාථමික අංශයේ දැරියන් පිරිසකගේ ගායන සහාය ඇතිව එය පටිගත කිරීමට ය. එහි සංගීත සංයෝජනය කළේ සරත් ප්රනාන්දු ය. දැරියන් ප්රමාණවත් ශබ්දයකින් ගායනා නොකළ හෙයින් නිමල් මෙන්ඩිස් ඊට අපූරු විසඳුමක් සෙවීය. ඔහු කළේ නිරාෂා ලවා මුල් පදය මයික්රෆෝනය අසල සිට ගායනා කරවා, පසුව ඇගේ හඬ දැරියන්ගේ හඬ සමඟ මුසු වන සේ ඇයව මදක් පසුපසට ගැනීමට සැලැස්වීමයි. පස් හය වතාවක් පටිගත කිරීමෙන් (takes) පසු ඔහු බලාපොරොත්තු වූ ප්රතිඵලය ලබාගත්තේය. ඒ ගීතය අන් කිසිවක් නොව රන් ටිකිරි සිනා ගීතයයි.
පසුව නීලා වික්රමසිංහ සහ ටී. එම්. ජයරත්න වැනි ප්රවීණ ගායක ගායිකාවන් ද මෙම ගීතය ගායනා කළ අතර, දශකයකට වැඩි කාලයක් මුළුල්ලේ ශ්රාවකයන් සිතුවේ එය මුල් ගායනය බවයි. එකල ශ්රී ලංකා ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ සේවය කළ හඩ්සන් සමරසිංහයන් නිෂ්පාදකවරුන්ගෙන් එහි මුල් පටිගත කිරීම් පටය (spool) ලබාගත් අතර, වික්ටර් සිල්වා ඩේලි මිරර් පුවත්පතට පවසා තිබුණේ තමා එම අංශය භාරව සිටින තාක් කල් මුල් ගායනය හැර වෙනත් කිසිදු අනුවාදයක් ප්රචාරය නොකරන බව හඩ්සන් පැවසූ බවයි. මුල් ගායක යුවළට ප්රසිද්ධියේ ඇගයීමක් හිමිවූයේ 1999 දී චිත්රපටයේ නළු නිළියන් සහ කාර්ය මණ්ඩලය වෙනුවෙන් පැවති උපහාර උළෙලකදී පමණි. විකිපීඩියාව ඔවුන්ගේ පටිගත කිරීම 1979 ලෙස දක්වන නමුත්, ඔවුන් විසින්ම ප්රකාශ කරන්නේ එය 1978 මාර්තු 31 වන දින සිදු වූ බවයි.
ගෞරවය අන් අයට හිමිවීමේ රහස
මෙම ගීත සම්බන්ධයෙන් පවතින ප්රධාන වැරදි වැටහීම් දෙකක් ඇති අතර, ඒවා පැහැදිලි කරගැනීම වටී.
පළමුවැන්න නම්, මාස්ටර් සර් යනු අමරදේවයන්ගේ ගීතයක් යැයි සිතීමයි. එය කිසිසේත්ම එසේ නොවේ: එහි තනුව නිමල් මෙන්ඩිස්ගේ ද, සිංහල පද රචනය කරුණාරත්න අබේසේකරයන්ගේ ද වන අතර, ගායනය නීලා වික්රමසිංහගේ ය. මෙවන් වරදක් සිදුවන්නේ ගීතයේ ඇති ප්රෞඪ සහ ඓතිහාසික බව නිසාම, ඒ ගැන විමසූ විට මිනිසුන් එකල සිටි දැවැන්තම නාමය වෙත නිරායාසයෙන්ම යොමුවන බැවිනි.
දෙවැන්න වඩාත් නිහඬ එකකි — එනම් ගඟ අද්දර මුලින්ම උපන්නේ සිංහලෙන් යැයි සිතීමයි. ඇත්තෙන්ම එය එසේ නොවේ. මාස්ටර් සර්, රන් ටිකිරි සිනා හෝ උපුල් නුවන් විදහා යන කිසිදු ගීතයක් මුලින් සිංහලෙන් බිහිවූ ඒවා නොවේ. මේ සෑම අවස්ථාවකදීම පළමුව ලියැවුණේ ඉංග්රීසි පද මාලාවකි; පසුව පරිවර්තකයෙකු විසින් එය සිංහලට ගෙන එන ලදී. ඒ අනුව මෙහිදී අඩුවෙන්ම සිහිපත් වන අබේසේකර සහ විනයාගරත්නම් යන දෙපළ, මේ ගීත සිංහල සමාජය තුළ සදාතනිකව ජීවත් කරවීමට තීරණාත්මක වූ සමස්ත කාර්යභාරයෙන් අඩක්ම ඉටුකළ නිර්මාණකරුවෝ වෙති.
අනෙක් කරුණ නම් ජනප්රිය ගීත දර්ශක (charts) පිළිබඳ කතාවයි. නිමල් මෙන්ඩිස් සැබවින්ම යුරෝපයේ ජනප්රිය ගීත දර්ශක අතරට එක්විය — රේඩියෝ ලක්සම්බර්ග් හි දෙවැනි ස්ථානය, බීබීසී මැදිරියක්, ඩෙකා ඇල්බමයක් ඊට සාක්ෂි දරයි. මෙරට තුළ ඔහු වෙනුවෙන් ගොතන ලද අසත්ය ප්රකාශ බැහැර කළ යුත්තේ ද එම සැබෑ ජයග්රහණ නිසාමය. මන්ද එකල ලංකාවේ 'අංක එක' බවට පත්වීමට එවන් කිසිදු නිල ගීත දර්ශකයක් නොතිබිණි.
අප දන්නා කරුණු සහ ඒවා දැනගත් මූලාශ්ර
නිමල් මෙන්ඩිස්ගේ බ්රිතාන්ය සංගීත දිවිය, මේ ගීතවල කර්තෘත්වය සහ ලැබූ සම්මාන පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගෙන ඇත්තේ නිමල් මෙන්ඩිස්, මාස්ටර් සර්, ගඟ අද්දර සහ රන් ටිකිරි සිනා පිළිබඳ ඉංග්රීසි විකිපීඩියා ලිපිවලිනි; රන් ටිකිරි සිනා ගීතයේ පටිගත කිරීම පිළිබඳ තොරතුරු වඩාත් මැනවින් තහවුරු වන්නේ එහි 40 වන සංවත්සරය නිමිත්තෙන් වික්ටර් සිල්වා සහ නිරාෂා පෙරේරා සමඟ 2018 දී ඩේලි මිරර් පුවත්පත කළ සාකච්ඡාවකිනි. විනයාගරත්නම්ගේ පසුබිම සහ දායකත්වය පිළිබඳ මූලාශ්රය වන්නේ ද එයයි. මෙහි නිශ්චිතවම තහවුරු නොවූ දින වකවානු තුනක් පවතින අතර, මෙම ලිපිය ඒ සෑම එකක් සඳහාම මත දෙකම ඉදිරිපත් කරයි: එනම් මාස්ටර් සර් පටිගත කළ සහ නිකුත් කළ දිනය, ගඟ අද්දර තිරගත වූයේ 1979 ද නැතහොත් 1980 ද යන්න, සහ රන් ටිකිරි සිනා පටිගත කෙරුණේ 1978 ද නැතහොත් 1979 ද යන්නයි. රේඩියෝ ලක්සම්බර්ග් දර්ශකයේ ස්ථානය පිළිබඳ කරුණ විකිපීඩියාව මත පමණක් පදනම් වන අතර, ඒ සඳහා එකල පැවති නිල ලේඛනගත සටහනක් හමුවී නොමැත.