1930 ගණන්වල අගභාගයේ දිනක මහනුවරින් පැමිණි කොලු ගැටයෙකුට ලංකා ගුවන් විදුලි මැදිරියට ඇතුළු වීමට අවස්ථාව ලැබිණි. ඔහු අතට සංගීත භාණ්ඩයක් පත් කෙරිණි. ඉන්පසු තවත් එකකි. අනතුරුව තවත් එකකි. හාමෝනියම, පියානෝ ඇකෝඩියනය, පියානෝව, ඕගනය; තබ්ලාව, මැන්ඩලීනය, වයලීනය ආදී වශයෙන් තමන් ඉදිරියට පමුණුවන ලද ඕනෑම භාණ්ඩයක් ඔහු එක ලෙස වැයුවේ ය. ඒ වන විට ඔහුගේ වයස අවුරුදු දොළහක් පමණි.
එම දරුවා රණසිංහ ආරච්චිගේ චන්ද්රසේන පෙරේරා ය. ඔහුට මුල්වරට ගුවන් විදුලි මැදිරියේ දොරගුළු විවර කර දුන් ඒ විස්මිත බහුවාද්ය කුසලතාව, ඔහුගේ ජීවිත කතාවේ අතිශය සාමාන්ය ආරම්භයක් පමණක් බව පසුකලෙක සනාථ විය. ඊළඟ දශක හතර පුරා ඔහු කළ කාර්යභාරය ඊට වඩා බොහෝ දුර්ලභ ගණයේ එකකි. ඔහු සංගීත පාසලක් ගොඩනැඟුවේ ය. එම පාසලෙන් බිහි වූ සිසුන් වන ධර්මදාස වල්පොල, ප්රේමසිරි ඛේමදාස සහ වික්ටර් රත්නායක වැන්නන්, අද වන විට තමන්ට මඟපෙන්වූ ඒ ගුරු පියාණන්ට වඩා බෙහෙවින් ජනප්රියත්වයට පත්ව සිටිති.
මහනුවර, කොටහේන සහ කැලණිය
ඔහු 1924 අගෝස්තු 27 වැනි දින මහනුවර දී උපත ලැබුවේ ය. කන්ද උඩරට පරම්පරා ගණනාවක මුල් බැසගත් සිංහල බෞද්ධ පවුලක් වූ රණසිංහ ආරච්චිගේ ජෙයිරිස් පෙරේරා සහ සෙලෙස්තිනා ඩයස් අබේසිංහ යුවළගේ දරුවන් එකොළොස් දෙනා අතුරින් තෙවැන්නා වූයේ ඔහු ය. ඔහුගේ පියා වෘත්තීය මට්ටමේ සංගීතඥයෙකු නොවූව ද, කාගේත් පිළිගැනීමට අනුව ඉතා දක්ෂ සංගීතවේදියෙකු වූ අතර, මේ කුඩා දරුවා අකුරු කියවීමටත් පෙර සිටම නිවස සංගීත නාදයෙන් පිරී පැවතිණි.
ඔහු මූලික අධ්යාපනය ලැබුවේ මහනුවර ශ්රී රාහුල විද්යාලයෙනි; ඉන්පසු කොටහේනේ ප්රින්ස් විද්යාලයෙන් ද, අනතුරුව කැලණිය ශ්රී ධර්මාලෝක විද්යාලයෙන් ද අධ්යාපනය ලැබී ය. නුවර හැදුණු වැඩුණු දරුවෙකුට කොළඹ අධ්යාපනයක් ලබා දීම යනු, 1930 ගණන්වල දී ඔහුගේ දක්ෂතාව කෙරෙහි පවුලේ අය දැක්වූ දැඩි උනන්දුව මැනවින් කියාපාන්නකි. පාසල් වියේදී ඔහුට සුවිශේෂී ගුරුවරුන් රැසකගේ ඇසුර ලැබිණි. පසුකාලීනව දවස පුවත්පතේ ප්රධාන කර්තෘවරයා වූ ඩී. බී. ධනපාල මහතා ශ්රී ධර්මාලෝක විද්යාලයේ ඔහුගේ විදුහල්පතිවරයා වූ අතර, ආනන්ද විද්යාලයේ උප විදුහල්පතිවරයෙකු වූ සී. එම්. වීරරත්න මහතා එහිදී ඔහුට ගුරුහරුකම් දුන්නේ ය. එමෙන්ම, මේ අතරතුර කාලයේදී ජාතික ගීය නිර්මාණය කළ ආනන්ද සමරකෝන් ශූරීන්ගේ ගුරු ඇසුර ද ඔහුට ලැබිණි. මේ පිළිබඳ මූලාශ්රවල තොරතුරු තරමක් පරස්පර ය: ඉංග්රීසි විකිපීඩියා ලිපිය සමරකෝන් සබඳතාව කොටහේන ප්රින්ස් විද්යාලයේදී සිදුවූවක් ලෙස දක්වන අතර, ඔහුගේ පවුලේ අය පවත්වාගෙන යන වෙබ් අඩවිය සඳහන් කරන්නේ එය කැලණිය ශ්රී ධර්මාලෝක විද්යාලයේදී සිදුවූවක් බවයි. කෙසේ වෙතත්, පසු කලෙක ඛේමදාසයන්ට සංගීතය ඉගැන්වූ මේ තරුණයා, නමෝ නමෝ මාතා නිර්මාණය කළ මහා කලාකරුවාගෙන් ම ශිල්ප හදාරා තිබීම සුවිශේෂී කරුණකි.
ලංකා ගුවන් විදුලියේදී ඔහු යු. ඒ. එස්. පෙරේරා හෙවත් ගුවන් විදුලි වැඩසටහන්වලට සවන් දුන් පරම්පරා දෙකක දූදරුවන්ගේ ආදරණීය "සිරි අයියා"ගේ ඇස ගැටිණි. එකල සංගීත ශිල්පීන් රැසක් බිහි කළ තෝතැන්නක් බඳු වූ ළමා පිටිය ඇසුරෙන්, ගුවන් විදුලි මැදිරියක් ක්රියාත්මක වන ආකාරය පිළිබඳ මුල්ම අත්දැකීම් ඔහු ලබා ගත්තේ ය.
1943 දී ලංකා ගුවන් විදුලියේ පැවති හඬ පරීක්ෂණයකදී ඔහුට මොහොප්පු ආරච්චිගේ ශ්රියාවතී පෙරේරා නම් තරුණ ගායිකාව මුණගැසුණි. 1946 ජූලි 26 වන දින ඔවුහු විවාහ වූහ. ශ්රියානි චන්ද්රසේන නමින් කලක් ගී ගැයූ ඇය පසුව එයින් ඉවත් වූ අතර, තම සැමියා ගොඩනැඟූ සියලු කටයුතුවල පරිපාලනමය හා ප්රායෝගික පසුබිම මෙහෙයවූයේ ඇය විසිනි. ඔවුනට තිලංගනී, ලලිත් සහ දර්ශනී නමින් දරුවන් තිදෙනෙකු විය.
දසබලධාරී
ඔහුගේ හඬ ප්රථම වරට පොදු ජනතාව අතරට ගියේ 1948 මාර්තු මාසයේදී ගැයූ "දසබලධාරී බුදුරජු පෙර කල" නම් ගීතයෙනි. එය ප්රවීණ නර්තන ශිල්පී වසන්ත කුමාර විසින් නිෂ්පාදනය කරන ලද සඳ කිඳුරු මුද්රා නාට්යයේ තේමා ගීතය වූ අතර, එහි කතා පුවත බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතීත භවයක් විස්තර කෙරෙන චන්ද කින්නර ජාතකය ඇසුරෙන් නිර්මාණය වූවකි. පසු කලෙක ශ්රී ලංකාවේ ප්රථම වාග්විද්යා මහාචාර්යවරයා මෙන්ම කැලණිය විශ්වවිද්යාලයේ උපකුලපතිවරයා ද වූ එස්. එල්. කැකුළාවල විසින් එහි පද රචනය කරන ලදී. එහි තනු නිර්මාණය චන්ද්රසේනගේ ස්වතන්ත්ර නිර්මාණයක් වූ අතර, ඔහුගේ පවුලේ තොරතුරුවලට අනුව එය ඔහු නිර්මාණය කළ ප්රථම තනුව ද වේ.
එම ගීතය අදටත් ගැයෙන්නකි. 2013 වසරේදී ඔහුගේ මුණුපුරු හර්ෂදේව ආරියසිංහ විසින් එය යළිත් පටිගත කරන ලදී. බැතිබර තනුවක ආයු කාලය මේ රට තුළ කොපමණ කල් පවතින්නේදැයි මැන බැලීමට එය ම කදිම නිදසුනකි.
සංගීතායතනය
1951 දෙසැම්බර් මාසයේදී ඔහු චන්ද්රසේන සංගීතායතනය ආරම්භ කළේ ය. ඔහු සදානුස්මරණීය විය යුත්තේ මූලික වශයෙන්ම මෙම කාර්යය වෙනුවෙනි.
මෙම ආයතනය යුරෝපීය සම්ප්රදායේ ශාස්ත්රාලයක් (conservatory) හෝ ඉන්දියානු සම්ප්රදායේ ගුරුකුලයක් හෝ නොවී ය. එය කාමරයේ ඇති ඕනෑම සංගීත භාණ්ඩයක් වාදනය කර පෙන්විය හැකි ප්රායෝගික සංගීතවේදියෙකු විසින් පවත්වාගෙන ගිය සජීවී පන්ති කාමරයක් විය. දක්ෂ සිංහල තරුණ පරපුරකට විධිමත් සංගීත අධ්යාපනයක් ලැබීමට නිසි තැනක් නොතිබූ යුගයක, එම හිඩැස පිරවීමට එය සමත් විය. එම ආයතනයේ ලේඛනගත වූ සිසුන් අතුරින් තිදෙනෙකු මෙරට සංස්කෘතික ඉතිහාසයේ නොමැකෙන දැවැන්තයන් බවට පත්විය:
- ධර්මදාස වල්පොල: සිංහල සිනමාවේ මුල් දශක දෙකේ ප්රමුඛතම පසුබිම් ගායන ශිල්පියා (1949 දී ඇතුළත් වූ බව සඳහන් වේ);
- ගුරුගේ ඛේමදාස පෙරේරා හෙවත් පසුකාලීනව සිංහල සංගීතය සංධ්වනි වාද්ය වෘන්ද (symphony orchestra) කරා මෙහෙයවූ මහා සංගීතවේදී ප්රේමසිරි ඛේමදාස (1953 දී ඇතුළත් වූ බව සඳහන් වේ);
- වික්ටර් රත්නායක: ස ප්රසංගය ඔස්සේ සිංහල ගායකයෙකුට වේදිකාව මත කළ හැකි විස්කම් වෙනස් ම මාවතකට යොමු කළ සුප්රකට ගායනවේදියා (1962 දී ඇතුළත් වූ බව සඳහන් වේ).
මෙම ඇතුළත් වීමේ වර්ෂ විකිපීඩියා ලිපියෙන් උපුටා ගත් ඒවා වන අතර පවුලේ වෙබ් අඩවියේ ද එලෙසින්ම දැක්වේ. එහෙත් ඉන් එක් වර්ෂයක් කාලරාමුවට මනාව නොගැළපේ: 1949 යනු සංගීතායතනය නිල වශයෙන් විවෘත කිරීමට වසර දෙකකට පෙර කාලයයි. ඉන් ගම්ය වන්නේ නිල නාමපුවරුවක් සහිත ගොඩනැඟිල්ලක් ආරම්භ වීමටත් පෙර සිටම වල්පොලයන් චන්ද්රසේන ශූරීන් යටතේ පෞද්ගලිකව ශිල්ප හදාරන්නට ඇති බවයි. එය සඟවා මඟහරිනවාට වඩා මෙසේ සටහන් කර තැබීම වටී.
සිනමා නිර්මාණ සහ ස්වතන්ත්ර ලේබලයක්
1954 ත් 1972 ත් අතර කාලය තුළ ඔහු චිත්රපට කිහිපයකම සංගීත අධ්යක්ෂවරයා ලෙස කටයුතු කළේ ය. ඉන් බොහොමයක් ජයමාන්න සමාගම වෙනුවෙන් කළ නිර්මාණ විය — එනම් ප්රථම සිංහල කතානාද චිත්රපටය බිහිකළ මිනර්වා කණ්ඩායමේ නිෂ්පාදනයි. මදුරාසි මැදිරියක පටිගත කෙරුණු අයිරාංගනී (1954) චිත්රපටය වෙනුවෙන් ඔහු රුක්මණී දේවි සහ මොහිදීන් බෙග් ගැයූ "තරු පායන ආකාසේ" ගීතයත්, රුක්මණී දේවි තනිව ගැයූ "දුප්පතාගේ සෑම" ගීතයත් නිර්මාණය කළේ ය. ඉන්පසු 1955 දී මතභේදය, 1956 දී ෂර්ලි බ්ලයිත් ගැයූ "නීල අහසේ" ගීතය ඇතුළත් දෛව විපාකය, සහ 1958 දී වනලිය තිරගත විය. ආනන්ද සමරකෝන්ගේ පද රචනයෙන් යුතු වූ වැඩි බිම චිත්රපටය වෙනුවෙන් ධර්මදාස වල්පොල "හේ රාමා" ගීතය ගැයුවේ ය — ඒ ගුරුවරයාගේ ගුරුවරයා ලියූ පද, ගුරුවරයාගේ තනුවට ගෝලයා විසින් ගැයීමකි. විවිධ මූලාශ්රවල එම චිත්රපටය තිරගත වූ වසර 1958 හෝ 1961 ලෙස වෙනස්ව දැක්වේ.
පසුකාලීන චිත්රපට ඔස්සේ ඔහු යළිත් වල්පොල යුවළ සමඟ එක් විය. කොළඹ හාදයෝ (1966) චිත්රපටයේ ධර්මදාස "ජීවිතේ ජීවිතේ" ගීතය ද, ලතා වල්පොල "ආලෝකේ දීලා" ගීතය ද ගැයූහ; මිරිඟුව (1972) චිත්රපටයේ ලතා ගැයූ "දෙසඳුන් සුවඳ මැකී යයි" ගීතය සහ ජී. එස්. බී. රාණි පෙරේරා ගැයූ "ලස්සන මලකට" ගීතය ඇතුළත් විය.
ඉන්පසු 1969 දී, එකල විසූ සිංහල සංගීතඥයන් කිසිවෙකුත් පාහේ නොකළ අන්දමේ සුවිශේෂී පියවරක් ඔහු තැබුවේ ය: ඒ තමන්ගේම වාර්තාගත තැටි (record) සමාගමක් ආරම්භ කිරීමයි. RAC සහ ශ්රීමත් (Shrimath) ලේබල යටතේ මිනිත්තුවට වට 45 (45 rpm) කැරකෙන EP තැටි සිංහල ගීත වෙළඳපොළට නිකුත් කෙරිණි. තමන් කැමති ගායක ගායිකාවන් සහ ගී පද රචකයන් යොදාගනිමින්, එහි සෑම ගීතයක්ම තනු නිර්මාණය කර අධ්යක්ෂණය කරන ලද්දේ චන්ද්රසේන විසිනි. පටිගත කළ යුත්තේ මොනවාදැයි තීරණය කිරීමේ බලය සීමිත ආනයනකරුවන් කිහිප දෙනෙකු සහ එක් ගුවන් විදුලි ආයතනයක් අත පැවති යුගයක, මෙය සැබැවින්ම ස්වාධීනත්වයේ නිහඬ ප්රකාශනයක් බඳු විය.
ගුරුවරයෙකුගේ ගණිතය
කෙටි කලක් පැවති හෘදයාබාධයකින් පසු, 1980 මාර්තු 1 වැනි දින අලුයම් කාලයේදී ඔහු අභාවප්රාප්ත වන විට පනස්පස් වැනි වියේ පසුවිය. ශ්රියානි සංගීතායතනය අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන ගිය අතර, කැලණිය විශ්වවිද්යාලයෙන් සංගීතවේදී උපාධිය ලබා පසුව ගුරුවරියක බවට පත් වූ සිය බාල දියණිය දර්ශනී ද ඊට පුහුණු කළා ය. ශ්රියානි 2009 අගෝස්තු 4 දින අභාවප්රාප්ත වූවා ය. චන්ද්රසේන ශූරීන් මියගොස් වසර විසි එකකට පසු, 2001 ජනාධිපති සම්මාන උළෙලේදී ඔහු වෙත පුරෝගාමී සම්මානය (Pioneering Award) පිරිනමන ලදී.
සංගීත ඉතිහාසය ලියැවෙන ආකාරයේ එක්තරා අසාධාරණයක් තිබේ. ගායකයා සැමවිටම මතකයේ රැඳේ; තනු නිර්මාණකරුවා ද විටෙක සිහිපත් කෙරේ; එහෙත් ඒ දෙදෙනාටම මඟ කියාදුන් ගුරුවරයා සීමා වන්නේ කාගේ හෝ චරිතාපදානයක එක් වාක්යයකට පමණි. චන්ද්රසේනගේ ස්වකීය නිර්මාණ නාමාවලිය සාපේක්ෂව කෙටි එකකි — චිත්රපට හතක්, කාගේත් මතකයේ රැඳුණු එක් බැති ගීයක් සහ අද කිසිවෙකු ළඟ විකිණීමට නැති තැටි පෙළක් පමණි. එහෙත් ඔහුගේ සැබෑ ඵලදායී දායකත්වය වූයේ ඔහු විසින් හැඩගස්වන ලද අන්යයන්ගේ මහා කලා ජීවිත ත්රිත්වයයි: එනම් වල්පොලගේ, ඛේමදාසගේ සහ රත්නායකගේ ජීවිත ය. ඊටත් අමතරව කිසිදා ප්රසිද්ධියට පත් නොවී පාසල්වල දරුවන්ට සංගීතය ඉගැන්වූ තවත් සිය ගණනක් වූ ශිෂ්ය පරපුරයි. ගුරුවරයෙකුගේ ගණිතය යනු එයයි; කිසිදු ගීතාවලියක (discography) එය සටහන් වන්නේ නැත.