1950 දෙසැම්බර් 8 වන දින පස්වරු අටට පමණ, වොෂින්ටනයේ පිහිටි කොංග්රස් පුස්තකාලයෙහි (Library of Congress) කූලිජ් ශ්රවණාගාර (Coolidge Auditorium) වේදිකාවට ගොඩවැදුණු ලාංකික බැරිස්ටර්වරයෙක් සහ ඔහුගේ බිරිඳ, එහි සිටි ශ්රාවකයන්ගෙන් වැඩි දෙනෙකු සිතියමකවත් දැක නොතිබූ දූපතක ගැමි ගීත ගායනා කළහ. එම අවස්ථාව වෙනුවෙන්ම මුද්රණය කර තිබූ වැඩසටහන් පත්රිකාව අනුව එදින සැඳෑව කොටස් සතරකට බෙදා තිබිණි: සිංහල වර්ණනාත්මක ගීත (Sinhalese descriptive songs), සිංහල ජන සහ සාම්ප්රදායික ගීත (Sinhalese folk and traditional songs), සමාන්තර ජන ගී (parallel folk songs), සහ ඉන්දියානු හා පකිස්තානු ජන ගී යනු ඒවා ය. ඊට සංගීතයෙන් සහාය වූයේ වීණාව (harp), රිබෙකාව (rebec), පියානෝව, රබාන සහ අත් තාලම්පට ය — ඒ වූකලී එකී වේදිකාව මත හැර මිහිතලය මත අන් කිසිදු තැනක දක්නට නොලැබුණු වාද්ය වෘන්දයකි. පටිගත කළ ටේප් පට ද්විත්වයක්, ආරාධනා පත්රයක්, ආරාධිත අමුත්තන්ගේ නාමලේඛනයක්, පටිගත කිරීමේ සටහන් සහ අත්සන් තැබූ වැඩසටහන් පත්රිකා එකල කොංග්රස් පුස්තකාලයේ ජන ගී ලේඛනාගාරයට (Archive of Folk Song) ඇතුළත් කෙරුණු අතර, අදටත් ඒවා එහි සුරක්ෂිතව පවතී.
එම ගායකයා අන් කිසිවෙකු නොව දේවර් සූර්යසේන ය. හර්බට් චාල්ස් ජේකොබ් පීරිස් නමින් උපත ලද ඔහුගේ සමස්ත ජීවිතය ම පාහේ ගෙවී ගියේ එකී නමට සහ ඒ පසුපස වූ අනන්යතාවට එරෙහි වූ අරගලයක් බඳු ස්වරූපයකිනි.
ශ්රීමත් ජේම්ස්ගේ පුත්රයා
1899 මාර්තු 29 වන දින උපත ලද හෙතෙම, ව්යවස්ථාදායකයකු මෙන් ම ලංකා ව්යවස්ථාදායක සභාවේ සභාපතිත්වය දැරූ ප්රථම ලාංකිකයා ද වූ ශ්රීමත් ජේම්ස් පීරිස්ගේ පුත්රයා ය. ශ්රීමත් ජේම්ස් මෙරට ස්වයං පාලනයක් උදෙසා ක්රියා කළ නමුදු, එම පවුල ධනවත්, ක්රිස්තියානි මෙන් ම නම් තැබීම්, අධ්යාපනය සහ අපේක්ෂාවන් අතින් මුළුමනින් ම පාහේ බටහිරකරණයට හසු වූවක් විය. මෙම දරුවා එංගලන්තයට ළඟා වූ ආකාරය පිළිබඳ වාර්තාවල විවිධ මත පවතී. එක් මතයකට අනුව 1908 දී මුළු පවුල ම නැව් නැගී එහි ගොස් ඇත; තවත් මතයක දැක්වෙන්නේ වයස අවුරුදු දොළහේ සිට ඔහු එංගලන්තයේ නේවාසික පාසලකට යැවූ බවයි. කෙසේ වෙතත්, ඔහු සිය මව්බිමෙන් බොහෝ ඈත අධ්යාපනය ලැබී ය — මුලින් හැමර්ස්මිත්හි ශාන්ත පාවුළු (St Paul's) ප්රාථමික පාසලෙහි ද, අනතුරුව කෙන්ට්හි ටොන්බ්රිජ් විද්යාලයෙහි (Tonbridge School) ද, ඉන්පසු කේම්බ්රිජ් විශ්වවිද්යාලයෙහි ද උගත් ඔහු 1919 ත් 1923 ත් අතර කාලය තුළ ශාස්ත්රපති (MA) උපාධියක් ලබා ගත්තේ ය. මේ මුළු කාලය පුරා ම සංගීතය ඔහුගේ දිවියේ නොමැකෙන අංගයක් විය. ටොන්බ්රිජ් විදුහල් ගීතිකා කණ්ඩායමෙහි සහ වාද්ය වෘන්දයෙහි ගායනා කළ ඔහු, ගායන ශිෂ්යත්වයක් දිනා ගත් අතර ශාන්ත ජෝන් විද්යාලයේ (St John's) ගීතිකා කණ්ඩායමේ ද සාමාජිකයෙක් විය. තවද ලන්ඩනයේ රාජකීය සංගීත විද්යාලයෙන් (Royal College of Music) ඒකල ගායනය පිළිබඳ ARCM ඩිප්ලෝමාව ද ලබා ගත්තේ ය. එක් වාර්තාවකට අනුව, කේම්බ්රිජ්හි වින්චෙස්ටර් කියවීම් ත්යාගය (Winchester Reading Prize) දිනාගත් ප්රථම ආසියාතිකයා වූයේ ද ඔහු ය.
ඔහු නීතිඥ වෘත්තිය (Bar) සඳහා ද හැදෑරීම් කළේ ය. 1923 සැප්තැම්බර් 25 වන දින ලන්ඩනයේ දී, ගාල්ලේ විසූ ප්රකට වෛද්යවරයකු වූ වෛද්ය චාල්ස් ද සිල්වාගේ වැඩිමහල් දියණිය වූ විනිෆ්රඩ් ද සිල්වා (Winifred de Silva) සමග ඔහු විවාහ විය; එය එංගලන්තයේ පැවැත්වුණු පළමු ලාංකික ප්රභූ මංගල්යය ලෙස සැලකිණි. 1924 දී ලංකාවට පැමිණි ඔහු ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයේ නීතිඥයකු (Advocate) ලෙස දිවුරුම් දුන්නේ ය.
1927 දී ඔහු එයින් සමුගත්තේ ය. ගාස්තු මත තක්සේරු කෙරෙන වෘත්තීය ජීවිතය තමා බලාපොරොත්තු වූ මඟ නොවන බව වටහා ගත් හෙතෙම, නීතිඥ වෘත්තිය අත්හැර සංගීතය වැළඳ ගත්තේ ය. ඉන්පසු ඔහු සිය නම 'දේවර් සූර්යසේන' ලෙස වෙනස් කරගත් අතර, විනිෆ්රඩ් සිය නම 'නෙළුම් දේවි' ලෙස වෙනස් කර ගත්තා ය. ඔහු ඉන්දියානු ඇඳුමින් සැරසෙන්නට පටන් ගත්තේ ය. ඔහුගේ සමකාලීනයෙකු එය සෘජුව ම විස්තර කළේ මෙසේ ය: මිනිසෙකු සිය අත්අකුරු රටාව වෙනස් කරගන්නාක් මෙන්, හෙතෙම ප්රසිද්ධියේ ම සහ චේතනාන්විතව ම තමා තුළ වූ බටහිරකරණය මුලිනුපුටා දමමින් සිටියේ ය.
ගම්දනව් කරා පියනැගීම
ඉන්පසු ඔහු කළ කාර්යයට මෙරට ඉතිහාසයේ කිසිදු පූර්වාදර්ශයක් නොතිබිණි. ඔහු සහ නෙළුම් දේවි දිවයින පුරා සැරිසරමින් පැරණි ගී තවමත් මුමුණන ගැමියන් සොයා ගියහ. තමන්ට අසන්නට ලැබුණු සියල්ල ඔවුහු සටහන් කර ගත්හ: ගොයම් කැපීමේ සහ පැල් කවි, කරත්ත කවි සහ කෙවුල් ගී, ඇතා, සිංහයා, උකුස්සා, නයා, වඳුරා සහ හාවා වැනි සතුන්ගේ ඉරියව් හා චලනයන් අනුසාරයෙන් ගෙතුණු වන්නම්, නැළවිලි ගී, ආදර ගී මෙන් ම ළමුන් කෙළිදෙලෙන් ගැයූ ළමා ගී ද ඒ අතර විය.
අනතුරුව ඔහු මෙම ගීත කිසිදා නෑසුණු පරිශ්රයන් කරා රැගෙන ගියේ ය. ඔහුගේ ම සටහන්වලට අනුව, 1928 දී ඔහු කොළඹ දී ප්රසංගයක් පැවැත්වූ අතර එහි පළමු අර්ධය යුරෝපීය ඔපෙරා ගීතාවලියෙන් ද, දෙවන අර්ධය ලංකාවේ සංගීතයෙන් ද සමන්විත විය — එවන් පසුබිමක ලාංකික සංගීතය ඉදිරිපත් කෙරුණු "ඉතිහාසයේ ප්රථම අවස්ථාව" එය වූ බව ඔහු ලියා තැබී ය. (ඩේලි එෆ්ටී Daily FT පුවත්පතේ වාර්තාවකට අනුව ඔහුගේ පළමු මෙවන් ප්රසංගය පැවැත්වුණේ 1929 රාජකීය විද්යාලයීය ශාලාවේ දී ය). සිංහල මෙන් ම යුරෝපීය ප්රභූ ප්රේක්ෂකයන් ද මෙවන් සංගීතයක් මින් පෙර සැබවින් ම අසා තිබුණේ නැත. ඔහුගේ අරමුණ වූයේ ද එයම ය.
එම වසරේ දී ම ඔහු ලන්ඩනයේ දී යෝර්ක්හි ආදිපාදවරිය (Duchess of York) ඉදිරියේ ගායනා කළේ ය: ඉංග්රීසි ගීත, සිංහල නාඩගම් ගීතයක්, සහ "රාණි බනෙයි මා" (Rani banai ma) නම් නේපාල ජන ගීතයක් ඊට ඇතුළත් විය. 1930 ත් 1932 ත් අතර කාලය තුළ ඔහු ඉන්දියාවේ අධ්යයන කටයුතුවල නිරත විය — ලක්නව්හි හින්දුස්ථානී සංගීත විද්යාලය, කල්කටාවේ සංගීත් සංඝ, තාගෝර්තුමන්ගේ ශාන්තිනිකේතනයේ ගත කළ නව මසක කාලය සහ ඉන්පසු මාස පහළොවක් පුරා ඉන්දියානු ජන ගී එක්රැස් කිරීම ඒ අතර විය. තාගෝර්තුමන්ගේ බෙංගාලි ගීත මාලාවක්, ශබ්දවාහී අක්ෂරවලින් ලියූ බෙංගාලි පද සහ ඊට ඉදිරියෙන් වූ ඉංග්රීසි පරිවර්තන ද සහිතව, බටහිර ස්වර ප්රස්තාරවලට නැගූ ඔහු, එය තමා කළ විශිෂ්ටතම නිර්මාණ අතරින් එකක් ලෙස සැලකී ය.
පංච රේඛාව මත ලියැවුණු ලංකාව
අදටත් ඉතිරිව ඇත්තේ ඔහුගේ පටිගත කිරීම් ය. 1930 ගණන්වල දී 'හිස් මාස්ටර්ස් වොයිස්' (His Master's Voice - HMV) ලේබලය යටතේ සිංහල ළමා ගී නිකුත් කෙරුණු අතර, 1946 දී සිංහල ජන ගී විධිමත්ව පටිගත කිරීම සඳහා මිඩ්ල්සෙක්ස්හි හේස් (Hayes) හි පිහිටි සිය මැදිරිය වෙත පැමිණෙන ලෙස HMV සමාගම ඔහුට ආරාධනා කළේ ය. එම යුගයේ පටිගත කිරීම් අතර මලේ මලේ ඔය නාමල නම් ඔරු පදින්නන්ගේ ගීය, දොයි දොයි දොයි නැළවිලි ගීය, තවත් ළමා ගී කිහිපයක් සහ ගජගා වන්නම හා උකුසා වන්නම එක්තැන් කළ තැටිගත කිරීම් ඇතුළත් විය. ඒවායින් කිහිපයක්, බමර කෝකිල නාද සපිරි ගීය සහ අඹන්වෙල නිලමේගේ නැළවිලි ගීය සමගින් අදටත් ඉන්ටර්නෙට් ආකයිව් (Internet Archive) ඔස්සේ ශ්රවණය කළ හැකි ය.
1949 දී ගුවන්විදුලිය සඳහා ලංකාවේ සංගීතඥයන් ශ්රේණිගත කිරීමට පැමිණි ඉන්දීය සංගීතවේදී එස්. එන්. රතන්ජන්කර් (S. N. Ratanjankar) විසින් ඔහුව ඉහළම ශ්රේණියට ඇතුළත් කරන ලදී: ගැරට් ෆීල්ඩ්ගේ (Garrett Field) සිංහල ගීත ඉතිහාසය පිළිබඳ කෘතියෙහි දැක්වෙන්නේ, එම වසරේ දී රතන්ජන්කර් විසින් සංගීතඥයන් පස් දෙනෙකුට 'ඒ' (A) ශ්රේණිය පිරිනැමූ බවයි — ඒ ලයනල් එදිරිසිංහ, ආනන්ද සමරකෝන්, දේව සූර්යසේන, සුනිල් සාන්ත සහ එස්. අමරසිංහ යන ශිල්පීන් ය. ඔහුට ලැබුණු OBE ගෞරව නාමය පිළිබඳ මූලාශ්රවල පරස්පරතා පවතී: ඔහුගේ අභාවයෙන් පසු පළවූ ලිපියක එය 1949 ලෙස දැක්වෙන අතර, 2024 ඩේලි එෆ්ටී ලිපියක සඳහන් වන්නේ 1953 දී දෙවන එලිසබෙත් රැජින විසින් ඔහුට එම ගෞරවය පිරිනැමූ බවයි. ගෞරව නාමය ලැබුණු බව නිසැක වුව ද, වසර පිළිබඳ නිශ්චිතතාවක් නැත.
එම පටිගත කිරීම් පිටුපස වූ තේරීම් ඔහුගේ මුළු ජීවිතයේ ම හරය මැනවින් කියාපායි. ලාංකික සංගීත භාණ්ඩ වාදනයෙහි හසල දැනුමක් තිබුණ ද, ඔහු ගැමි තනු පටිගත කළේ පියානෝ සහ වයලීන වාදනයන්ගේ සහායෙනි. තවද ගැමි ගායකයෙකුට ඉතා සහජයෙන් නැගෙන මීණ්ඩ, ගෙලිසිම් (slides) සහ සූක්ෂ්ම ශ්රැතිමය ස්වර විචල්යයන් ලියා දැක්වීමට නොහැකි බටහිර පංච රේඛා ස්වර ප්රස්තාර මත ඔහු ඒවා සටහන් කළේ ය. පරම්පරා දෙකකට පසු මලේ මලේ ඔය ගීතය පිළිබඳ ලියූ තැටි එකතු කරන්නෙකු එම ගැටලුව සාධාරණව පැහැදිලි කළේ ය: ලාංකික සහ බටහිර සංගීතය අතර සීමාවන් බොඳ කිරීම යුරෝපීය ශ්රාවකයන් ආකර්ෂණය කරගැනීමේ පැහැදිලි උපක්රමයක් වූ අතර, "ප්රතිබද්ධ ප්රාමාණිකත්වය" (authenticity) යනු ද එක්තරා විලාසිතාවකි. මෙලෙස ස්වර ප්රස්තාරගත කිරීමේ දී යම් කිසිවක් සරල වී ගිලිහී ගියේ ය. එහෙත් ඒ සමග ම තවත් යමක් — වෙන කිසිවෙකු විසින් ලියා නොතැබූ අතිවිශාල ගීතාවලියක් — ඒ මගින් සුරක්ෂිත විය.
ක්රිස්තියානි දේව මෙහෙයක ගැයුණු සිංහල පද
ක්රිස්තියානි භක්තිකයෙකු වූ ඔහු, එම ප්රවේශය සිය පල්ලිය කෙරෙහි ද යොමු කළේ ය. එකල බද්දේගම ක්රිස්තු දේවස්ථානයේ පියතුමෙකු වූ ද, පසු කලෙක රදගුරු සහ මෙට්රොපොලිටන් (Bishop and Metropolitan) ධුරයට පත් වූ ද සිය ඥාති සොහොයුරු ලක්දාස ද මෙල් (Lakdasa de Mel) සමග එක්ව, ඔහු ඇංග්ලිකානු දේව මෙහෙය වතාවත් (liturgy) සිංහල ගැමි තනුවලට මුසු කළේ ය. ඔහුගේ 'සත්ප්රසාද මෙහෙය' (Communion Service) ප්රථම වරට ගායනා කරන ලද්දේ 1932 දී ය; එහි 'ශුද්ධ වූ' (Sanctus) කොටස උත්කෘෂ්ට ගජගා වන්නමේ තනුවෙන් ද, 'දේව බැටළු පැටවාණෙනි' (Agnus Dei) කොටස සිවුපද තනුවලින් ද හැඩගැන්විණි. සම්පූර්ණ සිංහල දේව මෙහෙය 1959 දී සම්පූර්ණ කරන ලද අතර, මුළු ක්රිස්තියානි වර්ෂය ම ආවරණය වන පරිදි ස්වර ප්රස්තාර සහිතව ගීතිකා 168 කින් යුත් සිංහල ගීතිකා පොතෙහි සංගීත සංස්කාරකවරයා ලෙස ද ඔහු කටයුතු කළේ එම වසරේ දී ය. ඔක්ස්ෆර්ඩ්-කේම්බ්රිජ් (Oxbridge) උගතුන් වූ මෙන් ම ජාතික හැඟීමෙන් යුත් මේ දෙපළගේ ම එකම අරමුණ වූයේ: බටහිර දෙස බලා සිටි මෙරට කිතුනුවන් තමන්ට උරුම වූ නමුදු නොසලකා හැර තිබූ ස්වදේශික සංස්කෘතිය අගය කිරීමට පෙළඹවීමයි.
එක් ගීතිකාවක මූලය ඊටත් ඈතට දිව යයි. කේම්බ්රිජ් ප්රවේශයට පෙර ඔහුට ග්රීක සහ ලතින් භාෂා ඉගැන්වූ ඩබ්ලිව්. එස්. සීනියර් (W. S. Senior) පියතුමා, "පියාණෙනි, ඔබ දුන් පොරොන්දුව අනුව දූපත් ඔබ එනතුරු බලා සිටියි" ("O Father, thou hast promised the isles shall wait for thee") යනුවෙන් ලියූ පැදි පෙළක් ඔහු අත තබමින් යම් දිනක මීට තනුවක් නිර්මාණය කරන ලෙස පැවසී ය. ඔහු එය ඉටු කළේ ය. මෙම සත්ප්රසාද මෙහෙය අදටත් ගැයෙයි: 2015 නොවැම්බර් මස කොල්ලුපිටියේ ශාන්ත ඇන්ඩෲ ස්කොට්ස් කර්ක් (St Andrew's Scots Kirk) දේවස්ථානයේ පැවති එක් දේව මෙහෙයක දී සිංහල, දෙමළ සහ ඉංග්රීසි යන භාෂා ත්රිත්වයෙන් ම එය ගායනා කරනු බැතිමත්හු අසා සිටියහ.
ගීතාංජලී
1966 දී හෙතෙම ලංකා ගුවන්විදුලි සංස්ථාවේ උප සභාපතිවරයා ලෙස පත් කරන ලදී; එකල මුළු රටට ම ඇසිය යුතු ලාංකික සංගීතඥයන් කවුරුන්දැයි තීරණය කළ ආයතනය වූයේ එයයි. ඔහු නොකඩවා ලේඛනයෙහි යෙදුණේ ය: 1956 සිට නිකුත් කෙරුණු, සිංහල වදන් සහ අක්ෂර පරිවර්තන සහිත අනාරූඪ (unaccompanied) තනු බහුලව ඇතුළත් වූ Songs of Ceylon; 1966 දී පළ වූ ලංකා ගීතාවලිය; සහ සියල්ල මනාව කියාපාන නාමයකින් යුතුව 1978 දී පළ කළ Of Sri Lanka I Sing ("මම ශ්රී ලංකාව ගැන ගයමි") නම් ස්වයංචරිතාපදානය ඒ අතර විය. එහි අවසන් පරිච්ඡේදය වෙන් වූයේ ඊට වසර කිහිපයකට පෙර පිළිකා රෝගයෙන් මෙලොවින් සමුගත් නෙළුම් දේවිය වෙනුවෙනි.
1981 නොවැම්බර් 11 වන දින කොළඹ 03, අල්විස් පෙදෙසේ පිහිටි සිය නිවස වූ 'ගීතාංජලී' හි දී හෙතෙම අභාවප්රාප්ත විය. ඔහුගේ අභිලාෂයන්ට අනුව එම නිවස සහ එහි වූ දේපළ අධ්යාපනය, සංගීතය සහ ලලිත කලාවන් උදෙසා වූ භාරකාර අරමුදලකට පවරා දෙන ලද අතර, එය 'දේවර් සූර්යසේන කලා මධ්යස්ථානය' (Devar Surya Sena Arts Centre) බවට පත් විය. 2008 දී එම භාරය විසින් සංයුක්ත තැටියක් ද සහිතව ඔහුගේ ලේඛන එකතුවක් ඇතුළත් Music of Sri Lanka කෘතිය ප්රකාශයට පත් කරන ලදී — එය 1928 දී ඔහු සහ නෙළුම් දේවි ඇරඹූ යුග මෙහෙවර පිළිබඳ මනා සමාලෝචනයකි.
ඉංග්රීසි හෝ සිංහල විකිපීඩියාවේ ඔහු පිළිබඳ කිසිදු ලිපියක් නොමැති වීම ම තමන් තුළ බොහෝ දේ සඟවාගත් කතාවකි. ඔහුගෙන් ඉතිරි වූයේ ස්වර ප්රස්තාර පොත් රාක්කයක් සහ වොෂින්ටනයේ තැන්පත් කළ ටේප් පටි පෙට්ටියක් පමණි: ඒ වූකලී, දූපතක ගැමි ගීතවල හඬ සැබවින් ම හඳුනාගනු පිණිස තමාට ම නව නමක් තබා ගැනීමට සිදු වූ මිනිසෙකු විසින්, විදේශීය අක්ෂර මාලාවකින් ලියා තබන ලද එම දූපතේ ම ගීතාවලියයි.