ඔහුගේ පාසල් විය ගැන කියැවෙන කතාවලට අනුව, ඔහු ගණිතයට දැක්වූයේ දැඩි අකමැත්තකි. දිනක් ගණන් හැදීම පසෙකලා කවි පද ලියමින් සිටි ඔහු ගුරුතුමාගේ අතට ම හසු විය. ඒ මොනවාදැයි විමසූ විට එය ගීතයක් බව පැවසූ බැවින්, දඬුවමක් ලෙස නැගිට මුළු පන්තියට ම එය ගයා පෙන්වන ලෙස ගුරුතුමා අණ කළේ ය. දරුවා දිනපතා පාසල් යන අතරමගදී දකින ගං ඉවුර ගැන ලියැවුණු ඒ පද පේළියට එසැණින් තනුවක් යොදා ගායනා කළේ ය. මුළු පන්තිය ම එයින් අමන්දානන්දයට පත් විය. කියැවෙන පරිදි ගුරුතුමා ද ඒ ගැන සතුටු වුව ද, එය පිටතට නොපෙන්වා සිටියේ ය.
එය බොහෝ කලකට පසු නැවත කියැවුණු මුඛපරම්පරාගත කතාවක් බැවින්, දැන් එහි සත්ය අසත්යතාව සනාථ කරගැනීමට මගක් නැත. එහෙත් එය ආනන්ද සමරකෝනයන්ගේ චරිතයට මනාව ගැළපෙයි. සමරකෝනයන් කළ සෑම දෙයක් ම පාහේ ආරම්භ වූයේ සිංහල වාක්යයකිනි; නිමාව දුටුවේ ඊට ගැළපෙන තනුවක් එක් කිරීමෙනි. එමෙන්ම ඒ දෙකෙන් තමාට කළ හැක්කේ කුමක්දැයි අනුන් විසින් ඔහුට කියා දෙනු ලැබීම අසා සිටීමට ඔහුගේ ජීවිතයේ බොහෝ කාලයක් කැප කරන්නට සිදු විය.
වටරැක සිට ශාන්තිනිකේතනයට
ඔහු 1911 ජනවාරි 13 වන දින පාදුක්ක ප්රදේශයේ වටරැක ආසන්නයේ උපත ලැබූ අතර, ජෝර්ජ් විල්ෆ්රඩ් නමින් බෞතිස්ම කරනු ලැබීය. ඔහුගේ සම්පූර්ණ නම වූයේ එගොඩහගේ ජෝර්ජ් විල්ෆ්රඩ් අල්විස් සමරකෝන් ය. ඔහුගේ දෙමව්පියන් වූ සැමුවෙල් සමරකෝන් සහ දොමිංගා පීරිස් ක්රිස්තියානි භක්තිකයෝ වූහ. ඔහු දිනපතා පයින් ම වේවල රජයේ සිංහල පාසලට ගිය අතර, පසුව කෝට්ටේ ක්රිස්තියානි විද්යාලයට (වර්තමාන සී.එම්.එස්. ශ්රී ජයවර්ධනපුර මහා විද්යාලය) ඇතුළත් විය. එහි ශිෂ්යයකුව සිටියදීම, තම මව ඉගැන්වූ පාසලේ දරුවන් වෙනුවෙන් ඔහු දේශානුරාගී ගීතයක් රචනා කළ අතර, එය අන්තර් පාසල් තරගයකින් ප්රථම ස්ථානය දිනාගත්තේ ය. 1929 දී පාසල් හැරයාමේ විභාගය සමත් වූ ඔහු, 1934 දී චිත්ර හා සංගීත ගුරුවරයෙකු ලෙස සිය පැරණි පාසලට ම බැඳුණේ ය.
එම වසරේදී ම රබීන්ද්රනාත් තාගෝර්තුමා සිය නර්තන ශිල්පීන් සහ සංගීතඥයන් පිරිවරා ලංකාවට පැමිණියේ ය. ඒ සංචාරය ලාංකේය තරුණ පරපුරේ බොහෝ දෙනෙකුගේ නෙත් බෙංගාලය දෙසට යොමු කළ අතර, සමරකෝන් ද ඒ අතර විය. 1936 දී ඔහු තාගෝර්ගේ ශාන්තිනිකේතනයට ඇතුළත් වී, නන්දලාල් බෝස් යටතේ චිත්ර කලාවත්, ශාන්ති දේව් ඝෝෂ් යටතේ සංගීතයත් හැදෑරී ය. එහෙත් ඔහු එම පාඨමාලාව සම්පූර්ණ කළේ නැත — සමහර වාර්තාවලට අනුව මාස හයකින් ද, නැතහොත් මුදල් හිඟකම නිසා 1937 දී ද ඔහු පෙරළා මෙරටට පැමිණියේ ය. සිය නම 'ආනන්ද සමරකෝන්' ලෙස වෙනස් කරගෙන බෞද්ධයෙකු ලෙස පෙරළා පැමිණි ඔහු නැවතත් ගුරු වෘත්තියට පිවිසියේ ය. 1938 සිට 1942 දක්වා ඔහු ගාල්ලේ මහින්ද විද්යාලයේ සංගීත ආචාර්යවරයා ලෙස සේවය කළේ ය.
එන්නද මැණිකේ
1930 ගණන්වල අගභාගයේ ශ්රී ලාංකේය ජනප්රිය ගීතය යනු, උතුරු ඉන්දීය චිත්රපට හා නාට්ය සංගීත තනුවලට කිසිවෙකු සාහිත්යයක් ලෙස නොසැලකූ සිංහල පද ඔබ්බවා සැකසූවක් විය. සමරකෝනයන් උත්සාහ කළේ මේ දිවයිනට ම අනන්ය වූ සැබෑ ලාංකේය යමක් බිහිකිරීමට ය. ඊට ඔහුගේ පිළිතුර වූයේ "එන්නද මැණිකේ" ගීතයයි. ගැමි තරුණයෙකු සහ තරුණියක අතර සංවාදයක් ලෙස ගොඩනැඟුණු, ගැමි සුන්දරත්වයෙන් හා නිදහස් රිද්මයෙන් යුත් ඒ ප්රේම ගීතය එසැණින් අතිශය ජනප්රියත්වයට පත් විය.
ඔහු මුලින් ම 1939 දී එච්.එම්.වී. (HMV) තැටි සඳහා ගීත පටිගත කළේ ලීලාවතී නම් තරුණ ගායිකාව සමග යුගල ගායනයෙනි. ඇගේ අකල් වියෝවෙන් පසු ඔහු ස්වර්ණා ද සිල්වා සමග ගායනා කළේ ය. 1940 දශකයේ මුල් භාගය ඔහුගේ ස්වර්ණමය යුගය වූ අතර, අදටත් ඔහුගේ නම ඇසෙන විට මිනිසුන්ගේ මතකයට නැගෙන්නේ ඒ දශකයේ නිර්මාණය වූ ගීතයන් ය: "පොඩිමල් එතනෝ", "විලේ මලක් පිපීලා", "පොසොන් පොහෝදා", "සුනිල ගුවනේ", "නිල්වලා ගඟේ", "සිරි සරු සාර කෙතේ", "පුංචි සුදා", "සුමනෝ" ඒ අතර ප්රධාන වේ. සරල වදන්, ගැමි රූපක සහ ඒ පදවලට ගැළපෙන සුගම තනු ඒ ගීත සතු විය. ඔහු බොහෝ විට නූතන සිංහල ගීත සාහිත්යයේ පීතෘවරයා ලෙස හඳුන්වනු ලබන අතර, ඒ නාමය ඔහුට මුළුමනින් ම සාධාරණ ය.
අනතුරුව ඔහුගේ එක ම දරුවා වූ පස් හැවිරිදි පුතු මියගියේ ය. ඒ ශෝකයෙන් සමරකෝනයෝ දැඩි ලෙස කම්පාවට පත් වූහ; ඔහු "පහන නිවී ගියා" ගීතය නිර්මාණය කළ අතර, 1940 ගණන්වල අගභාගයේදී චිත්ර ඇඳීම සඳහා මුළුමනින් ම ඉන්දියාවට පිටත්ව ගියේ ය. එහිදී ඔහු චිත්ර ප්රදර්ශන එකොළහක් පැවැත්වූ අතර, ස්ට්රේට්ස් ටයිම්ස් (Straits Times) සහ ඩෙකෑන් හෙරල්ඩ් (Deccan Herald) වැනි විදේශීය පුවත්පත්වලින් පවා ඒ පිළිබඳ ඉහළ ප්රශංසා ලැබිණි. 1951 දී පෙරළා ලංකාවට පැමිණි ඔහු නැවතත් සංගීත කටයුතුවල නිරත විය.
පාසල් ගීතයක් ජාතික ගීයක් වූ අයුරු
"නමෝ නමෝ මාතා" ගීතය බිහිවීම පිළිබඳ විවිධ කතා පවතින අතර, ඒ වෙනස්කම් බෙහෙවින් වැදගත් ය. සුමනා සපරමාදු වාර්තා කළ පරිදි, සමරකෝනයන් ම සඳහන් කර ඇත්තේ, 1940 දී ගාල්ල මහින්ද විද්යාලයේ උගන්වන සමයේ සිසුන් තුළ දේශානුරාගය ඇති කිරීම සඳහා තමා එය රචනා කළ බවයි; මහින්ද විද්යාලයීය සිසුන් විසින් එය මුල්වරට ගායනා කරන ලද්දේ ඕල්කට් ශාලාවේදී ය. එහෙත් ඔහුගේ ඥාති පුත් සුනිල් සමරකෝන් සන්ඩේ ටයිම්ස් (Sunday Times) පුවත්පතට පැවසුවේ ඊට වෙනස් කතාවකි: එනම්, එය හුදෙක් ගීත කුමුදුනී නම් ගීත පොතේ අවසන් ගීතය වූ බවත්, ඉන්දියාවේ සිට ගුවන් මගින් ආපසු එන අතරතුර අහසේ සිට සිය මව්බිම දෙස පහළ බැලූ මොහොතක ඔහුගේ සිතට නැගුණු අදහසක් අනුව එය නිර්මාණය වූ බවත් ය.
කෙසේ වෙතත්, මේ කතාන්දර දෙක ම වඩාත්ම වැදගත් කාරණය සම්බන්ධයෙන් එකඟ වෙයි. එනම්, මෙය ජාතික ගීයක් ලෙස භාවිත කිරීමේ අරමුණින් ලියැවුණක් නොවන බවයි.
1948 පෙබරවාරි 4 වන දින ලංකාව නිදහස ලබන විට රටට ම අනන්ය වූ ජාතික ගීයක් නොතිබිණි. නිදහස ලැබීමට පෙර ලංකා ගාන්ධර්ව සභාව මගින් තරගයක් පවත්වා තිබූ අතර, ඉන් ජයගත්තේ පී. බී. ඉලංගසිංහ සහ ලයනල් එදිරිසිංහගේ "ශ්රී ලංකා මාතා පාල යස මහිමා" නම් ගීතයයි. එහෙත් ඒ දෙදෙනා ම විනිශ්චය මණ්ඩලයේ සාමාජිකයන් වීම හේතුවෙන් එම තීරණය මතභේදයට ලක් විය. නිදහස් දිනයේ උදෑසන එම ගීතය ගුවන්විදුලියෙන් ප්රචාරය කෙරුණ ද නිල උත්සවයේදී ගායනා නොකෙරුණු අතර, ලංකාව දිගට ම බ්රිතාන්ය ජාතික ගීය ම භාවිත කළේ ය. 1949 පැවති පළමු නිදහස් දින සැමරුමේදී මේ ගීත ද්විත්වය ම සිංහල සහ දෙමළ භාෂාවලින් "ජාතික ගී" ලෙස ගායනා කෙරිණි.
1950 දී මුදල් ඇමති ජේ. ආර්. ජයවර්ධන මහතා සමරකෝනයන්ගේ ගීතය ජාතික ගීය ලෙස පිළිගන්නා ලෙස රජයට යෝජනා කළ අතර, සුදුසු ගීතයක් තෝරාගැනීම සඳහා ශ්රීමත් එඩ්වින් විජයරත්නගේ ප්රධානත්වයෙන් කමිටුවක් පත් කෙරිණි. නිර්මාණකරුවාගේ එකඟතාව ඇතිව එක් පදයක් පමණක් වෙනස් කරමින් එම කමිටුව "නමෝ නමෝ මාතා" ගීතය තෝරාගත් අතර, 1951 නොවැම්බර් 22 වන දින කැබිනට් මණ්ඩලය එම තේරීම අනුමත කළේ ය. ඒ වන විට ඉන්දියාවේ චිත්ර ප්රදර්ශන පවත්වමින් සිටි සමරකෝන් මේ කිසිවක් දැන සිටියේ නැත. ඒ සඳහා නිර්මාණය ඉදිරිපත් කර තිබුණේ ඔහුගේ බිරිඳ සහ සහෝදර බර්ටි විසිනි. එමෙන්ම ගීත කුමුදුනී මුද්රණය කරගැනීමට මුදල් නොතිබූ බැවින් එහි මුද්රණ අයිතිය ආර්. කේ. ඩබ්ලිව්. සිරිවර්ධන නම් මුද්රණාල හිමියාට සින්නක්කරව ම විකුණා තිබූ නිසා, හිමි වූ රුපියල් 2,500 ක ත්යාග මුදල ද හිමි වූයේ මුද්රණකරුට ය.
ගණ දෝෂය
1950 ගණන්වල අගභාගය වන විට අමුතු ආකාරයේ විරෝධතාවක් මතු විය. කවියන්, පඬිවරුන් සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා තර්ක කරන්නට වූයේ ජාතික ගීයේ ආරම්භක පද ඡන්දස් ශාස්ත්රයට අනුව අසුබ බවයි — එනම් න-මෝ-න යන මුල් අක්ෂර තුනෙහි ලඝු-ගුරු රටාවේ "ගණ දෝෂයක්" ඇති බවත්, අගමැතිවරුන් දෙදෙනෙකුගේ අකල් මරණ ඇතුළු රට මුහුණ දුන් අවාසනාවන්ත සිදුවීම්වලට හේතුව එය බවත් ය. ඉන්දියාවේදී ඡන්දස් ශාස්ත්රය මැනවින් හැදෑරූ සමරකෝනයන් කියා සිටියේ, තම නිර්මාණයේ වරදක් තිබේදැයි විනිශ්චය කිරීමට සුදුසුකම් ඇති එක ම පුද්ගලයා තමා බවයි.
එහෙත් ඔහු පරාජය විය. 1960 දී රජය එම මුල් පදය වෙනස් කිරීමට තීරණය කළ අතර, 1961 පෙබරවාරි නිදහස් දිනයේ සිට ජාතික ගීය "ශ්රී ලංකා මාතා, අප ශ්රී ලංකා" යනුවෙන් ආරම්භ විය. ඒ පිළිබඳව ඔහුගෙන් කිසිදු විමසීමක් නොකෙරිණි. දින කිහිපයකට පසු ඔහු සිය සොහොයුරාගේ නිවසට ගිය අතර, තමා පිළිගැනීමට දිව ආ එකොළොස් හැවිරිදි ඥාති පුතුගේ උරහිසට අත තැබූ ඔහු මෙසේ කීවේ ය: පුතේ, මගේ ඔළුව ගලවලා, වෙන එකක් හයි කරලා. කුඩා දරුවාට එහි තේරුම වටහා ගැනීමට වසර ගණනාවක් ගත විය. ඔහුගේ බෑණනුවන් පැවසූ පරිදි, ඉන්පසු සමරකෝනයන් කිසිදා පෙර සිටි මිනිසා නොවී ය.
තම මරණයට කෙටි කලකට පෙර පුවත්පත් තීරු ලිපි රචකයෙකු වෙත යැවූ ලිපියක ඔහු මෙසේ ලියා තිබූ බව සපරමාදු මහතා උපුටා දක්වයි: "ජාතික ගීයේ හිස ගසා දමා ඇත. එය ගීතය විනාශ කළා පමණක් නොව, නිර්මාණකරුවාගේ ජීවිතය ද විනාශ කර දැමී ය. මම දැඩි කලකිරීමටත් හදවත බිඳවැටීමටත් පත්ව සිටිමි. නිහතමානී නිර්මාණකරුවෙකුට මෙවැනි දේ සිදුවන රටක ජීවත් වීම අභාග්යයකි. ඊට වඩා මරණය සැපතකි."
1962 අප්රේල්
නිදි පෙති අධිමාත්රාවක් ශරීරගත වීමෙන් සිය නිදන කාමරය තුළ මියගොස් සිටියදී ඔහු හමුවිය. එවකට විපක්ෂ නායකවරයා වූ ඩඩ්ලි සේනානායක මහතා වෙත ලිපියක් තබා තිබූ ඔහු, තවදුරටත් මේ කෲර සමාජය තුළ ජීවත් වීමට තමාට අවශ්ය නැති බව එහි සඳහන් කර තිබිණි. ඒ අසල ඔහුගේ අවසන් සිතුවම ද විය: වන ලැහැබක් අද්දර මුවෙකු බලා සිටියදී ගසක් යට භාවනාවඩන බුදුරදුන්ගේ රුවක් එහි ඇඳ තිබිණි. එවිට ඔහුගේ වයස අවුරුදු 51 කි.
ඔහු මියගිය දිනය පවා නිශ්චිතව තහවුරු කර නොමැත. සන්ඩේ ඔබ්සර්වර් පුවත්පත, සිංහල විකිපීඩියාව සහ ඉංග්රීසි විකිපීඩියා ලිපියේ තොරතුරු පෙට්ටිය (infobox) ඇතුළු බොහෝ මූලාශ්රවල එය 1962 අප්රේල් 5 ලෙස දැක්වෙන අතර, එම ඉංග්රීසි ලිපියේ ම ආරම්භක වාක්යයේ සඳහන් වන්නේ අප්රේල් 2 ලෙස ය. මුද්රිත ලේඛනයන්හි ඒ පිළිබඳ නිශ්චිත එකඟතාවක් මෙතෙක් පළ වී නොමැත.
ඔහුගේ ජීවිත කතාව නැවත පවසන සෑම අවස්ථාවක ම පාහේ කියැවෙන්නේ ජාතික ගීයේ වෙනස ඔහුගේ මරණයට හේතු වූ බවයි. එය කෙතරම් නිරන්තරයෙන් පුනරුච්චාරණය වී ඇත්ද යත්, එය තහවුරු වූ සත්යයක් බඳු හැඩයක් ගෙන තිබේ; එහෙත් එය සැබැවින් ම එසේ නොවේ. මෙහිදී නිශ්චිතව සනාථ කරගත හැක්කේ ඔහු පැවසූ දේ, ඔහු ලියූ දේ සහ සිදුවීම් පෙළගැසුණු අනුපිළිවෙළ පමණි. ඉතිරිය හුදු අනුමාන කිරීම් පමණක් වන අතර, ඒවා ඉතිහාස ලේඛනයට නොව පාඨකයාගේ නිගමනයට අයිති ය.